Chương 1: Bữa Cơm Cuối Cùng
Xe khách thả Ngân xuống đầu đường vào làng lúc chiều đã ngả về tây. Cô cố ý không gọi trước, muốn cho mẹ một bất ngờ. Nhưng mẹ Sáu đã đứng đó dưới gốc cây gạo, khăn rằn quấn lỏng trên đầu, tay chắp sau lưng, như thể cả đời người mẹ đều biết trước giờ con gái mình về.
"Mẹ đoán con đi chuyến bốn giờ," mẹ nói, kéo cái vali khỏi tay Ngân như kéo một chuyện đương nhiên. "Chuyến hai giờ bụi đường lắm."
Ngân không hỏi sao mẹ biết. Hai mươi tám năm rồi, mẹ lúc nào cũng biết.
Mẹ đi trước, lôi cái vali lộc cộc trên đường đất. Ngân đi sau nhìn lưng mẹ — vai mẹ thấp hơn cô nhớ một chút, bước mẹ chậm hơn cô nhớ một chút, khăn rằn trên đầu mẹ nghiêng nghiêng trong gió chiều. Có những cái già không tới từng ngày — nó tới một lần, đứng chờ ở đầu đường, để con gái về mới thấy.
Ngày mai, Ngân bay sang Toronto. Đám cưới diễn ra hai tuần nữa, trong một nhà thờ nhỏ cạnh hồ Ontario mà mẹ chỉ thấy qua màn hình điện thoại — Daniel cầm điện thoại quay cho mẹ xem, mẹ gật đầu lia lịa dù chẳng hiểu tiếng Anh. Mẹ không đi dự. "Mẹ sợ máy bay," mẹ nói mỗi lần Ngân nhắc. "Với lại cây nhà không đi được."
Cây nhà không đi được. Ngân hiểu ý mẹ: không phải cây không đi được — là mẹ không đi được với cây.
Đường vào nhà ngắn lắm, qua cái cầu khỉ cũ, qua mương nước trong veo, tới vườn sầu đâu trĩu quả. Đàn gà lảng tránh khi vali lộc cộc lăn trên đất. Trong nhà, mùi nồi kho đã chờ sẵn — mẹ Sáu nấu từ sáng.
"Mẹ nấu cá rô kho tộ," mẹ nói từ bếp củi, lửa hắt cam lên cằm. "Nồi đất mẹ giữ ba mươi năm rồi."
Bàn ăn kê giữa nhà, cái bàn gỗ sa mật ba chắp vá hai lần. Trên bàn: cá rô kho tộ bỏng đậu trong nồi đất đen bóng, canh chua cá lóc đỏ giá, rau muống xào tỏi, đĩa tép rang vàng ruộm, trứng chiên cắt miếng, và chén nước mắm ớt mẹ pha bằng tay — mắm nhà, lu thứ ba từ trái trong bếp.
Ngân biết từng món như biết từng người nhà.
Cá rô kho tộ là món của ba. Ba thích ăn phần đầu cá — "thịt đầu ngọt nhất, con à" — và mỗi lần ba đi chợ Bà Sa về trễ, mẹ kho nồi này, nước kho sệt như mật ong bị lửa bỏ quên. Ba mất khi Ngân mười ba tuổi, xe máy trượt trên cầu khỉ đêm mưa. Từ đó mẹ vẫn kho cá rô, nhưng phần đầu cá không còn ai ăn. Mười lăm năm nay mỗi nồi kho mẹ đều để dư một miếng đầu — Ngân từng thấy, một lần về bất chợt, mẹ ngồi ăn một mình và miếng đầu cá nằm yên trên bàn như một chỗ ngồi không người. Bữa nay mẹ gắp đầu cá đặt vào bát Ngân: "Con ăn phần ba."
Tép rang là món của kênh sau nhà. Hồi nhỏ, chiều nào ba cũng cầm lạp đi đặt tép, về tép còn nhảy trong lồng, mẹ rang với muối hột và sả. Ba mất rồi, kênh vẫn chảy, mẹ tự đi đặt lạp. Đĩa tép hôm nay nhỏ lắm — "tép bữa nay ít, kênh cạn," mẹ nói — nhưng Ngân ăn hết, từng con một, như ăn lại một đoạn sông.
Trứng chiên là món của ngày thi. Năm Ngân thi đại học, mẹ chiên hai cái trứng vào sáng thi: "Ăn cho giỏi." Ngân đậu khoa tiếng Anh trường Sư phạm, rồi đi làm, rồi được cử sang Toronto làm dự án hai năm, rồi gặp Daniel ở thư viện khi cả hai cùng với tới một cuốn sách. Mẹ chiên trứng bữa nay cũng hai cái — "ăn cho giỏi," mẹ nói y hệt, như thể đám cưới cũng là một kỳ thi.
Canh chua thì mẹ chỉ nấu khi nhà có khách quý. Hồi nhỏ Ngân tưởng khách quý là người lạ. Lớn lên mới hiểu: với mẹ, khách quý là con về.
"Daniel cao bao nhiêu?" mẹ hỏi, gắp một miếng cá gỡ kỹ xương đặt vào bát Ngân — động tác mẹ làm hai mươi tám năm, tay không cần nhìn.
"Một mét tám mươi, mẹ."
"Cao hơn con nhiều."
"Toronto có sông không?"
"Có. Hồ to hơn. Nước lạnh."
"Vậy cá có ngon không?"
Ngân cười. "Cá bên đó không bằng cá mình đâu mẹ."
Mẹ gật đầu, như thể đó là câu trả lời mẹ đợi từ đầu.
Ăn giữa chừng, mẹ kể chuyện nhỏ. Con gà mái bên chuồng ấp hụt hai trứng, mẹ phải ấp bằng tay đêm đêm — "mẹ bỏ trứng vô ổ, gà mái nhảy ra, mẹ gõ vai nó nó mới chịu nằm." Cây sầu đâu trước cửa năm nay trúng mùa — "quả nhiều hơn năm con ra đời." Chú Ba đầu xóm mất tháng trước — "con nhớ ổng không? ổng hay cho con mứt dừa." Ngân nhớ. Bữa cơm của mẹ con luôn là một dòng sông chảy hai chiều: mẹ kể chuyện bây giờ, cô nghe chuyện ngày xưa.
Rồi giữa chén canh chua, mẹ nói một câu nhỏ như hạt gạo: "Vụ này mẹ cấy một mình. Vụ cuối rồi — tay mẹ cấy không nổi nữa."
Ngân ngừng đũa. "Mẹ đau tay à?"
"Già thôi. Tay mẹ sáu mươi ba tuổi, ruộng không hỏi tuổi tay." Mẹ gắp rau muống. "Mẹ thu được hai tạ rưỡi. Gạo nhà mình, con à, hạt nào mẹ cũng tưởng con đang ngồi đối diện."
Ngân không trả lời được. Cô cụp mắt ăn, thấy bàn tay mẹ đặt trên mép bàn — chai sạn như vỏ măng cụt, da cháy nắng, khớp ngón to hơn hồi cô mười ba tuổi nhìn lần cuối.
"Mẹ lên Toronto với con," Ngân nói, lần cuối cùng. "Vườn giao cho dì Tư."
"Cây nhà không đi được." Mẹ nói nhẹ. Rồi mẹ đứng dậy đi ra bếp, và Ngân thấy lưng mẹ rất nhỏ dưới bóng đèn vàng — nhỏ như một món đồ ai quên trên bếp lửa.
Ăn xong, Ngân rửa chén. Mẹ ngồi bên bàn, lục trong tủ lấy ra một hộp thiếc vuông — mặt bánh phồng cũ đã mờ hoa — bọc ngoài một lớp giấy báo vàng gấp cạnh cẩn thận như gấp một lá thư.
"Mẹ lục được trong tủ," mẹ nói. "Con mở trên máy bay. Giờ đừng mở."
"Gì đó mẹ?"
"Của nhà."
Mẹ nói hai chữ đó xong đi đứng dậy dọn bàn, và Ngân biết câu hỏi đã hết.
Đêm đó Ngân ngủ buồng cũ — buồng vẫn giữ giá sách cũ, vẫn cái gối êm của người con gái đi xa. Nửa đêm cô thức, nghe tiếng nhỏ ngoài nhà. Mẹ Sáu ngồi dưới đèn vàng, xếp lại hành lý của con — nhét thêm bịch trà atiso, nhét thêm mắm ớt chai nhỏ bọc kỹ, nhét thêm một bao lì xì đỏ xuống đáy vali: tiền mừng cưới mẹ đã đổi tờ mới từ tháng trước. Xong mẹ ngồi lâu hơn một lát, tay lướt trên mép vali như lướt trên đầu đứa nhỏ đang ngủ.
Trong buồng, Ngân nhắm mắt. Cô sợ mở mắt thì mẹ sẽ phải vội đứng dậy. Hai mươi tám năm, mẹ chưa từng để con thấy mẹ khóc — và Ngân chưa từng để mẹ thấy con biết.
Sáng, mẹ đi cùng ra bến xe. Mẹ mặc áo bà ba nâu mới nhất — Ngân nhận ra áo mẹ mua tết ba năm trước, giờ mới coi là "mới". Mẹ không khóc. Khi xe khách đến, mẹ chỉ lặp một câu, câu mẹ nói mỗi lần con đi xa từ ngày đi học nội trú:
"Ăn đủ ba bữa."
Xe chạy. Qua cửa kính Ngân thấy mẹ đứng dưới cây gạo nhỏ lại, khăn rằn vẫy vẫy — không phải mẹ vẫy, là gió vẫy khăn. Cô quay mặt đi trước khi mắt mình cay.
Sân bay đông. Daniel gọi video, cười, hỏi "how was the last meal?" — Ngân trả lời bằng tiếng Việt dù Daniel không hiểu: "Bữa cơm của cả đời."
Trên máy bay, ghế bên cửa sổ. Máy bay vượt mây lúc đất quê đã thu nhỏ thành một ô xanh. Ngân mở hộp thiếc.
Bên trong là một quyển sổ.
Bìa sổ xanh, góc sờn, chữ trên bìa viết run rẩy: "CÔNG THỨC CỦA MẸ". Lật ra — mỗi trang một món, chữ mẹ viết xiêu vẹo, sai dấu, có vết dầu mỡ ố vàng như dấu son của bếp củi:
Cá rô kho tộ — cá rô đồng bỏng đậu kho trong nồi đất, lửa nhỏ hai tiếng. Món ba thích. Con đòi ăn ngày ốm dậy năm tám tuổi.
Canh chua cá lóc — me giá, đậu bắp, dọc mùng. Chỉ nấu khi con về.
Trứng chiên — hai trứng. Ăn cho giỏi.
Tép rang — tép kênh sau nhà, rang muối sả. Ba đặt lạp chiều nào cũng được một lồng.
Rau muống xào tỏi — rau vườn hái chiều mới ngọt. Món con ăn nhiều nhất mỗi lần về, ăn hết đĩa rồi còn nói đói.
Cơm trắng — gạo nhà, nước giếng, lửa củi. Món đầu tiên con ăn vào đời, món cuối cùng con ăn trước khi đi.
Ngân lật từng trang, và mỗi trang là một bữa cơm mẹ đã nấu — hai mươi tám năm bữa cơm viết ra thành sổ. Dưới sổ là gói nilon nhỏ: một nắm gạo. Và lá thư gấp ba.
Thư viết bằng mực xanh, nét chữ như người ít cầm bút:
"Con gái. Mẹ không biết viết tiếng Anh, con dịch cho Daniel nghe. Mỗi món trong sổ là một bữa cơm mẹ nấu cho con từ ngày con còn ngồi ghế cao. Nắm gạo là vụ cuối cùng mẹ cấy một mình — mẹ già rồi, tay cấy không nổi nữa, ruộng mẹ giao cho dì Tư. Con nấu bằng gạo nhà, nồi nào mẹ cũng như ngồi đối diện. Trang cuối sổ mẹ ghi món khó nhất: Cơm cho người ăn một mình. Mẹ ăn món đó mười lăm năm rồi, từ ngày ba mất. Con đừng học món đó. Ăn đủ ba bữa. Mẹ."
Trong hộp còn một tấm ảnh nhỏ lật úp: mẹ đứng dưới cây sầu đâu trúng mùa, cười như người chưa từng khóc — ảnh chú Tâm đầu xóm chụp giúp, mẹ có lẽ đã phải nhờ người ta chờ nắng đẹp.
Ngân lật đến trang cuối. Trang trắng chỉ có một dòng: "Cơm cho người ăn một mình — không công thức. Mẹ không muốn con biết."
Cô khóc. Khóc lớn hơn cô khóc hồi ba mất, khóc như hai mươi tám năm bữa cơm đổ vào một hộp thiếc. Người đàn bà ngồi cạnh — một người Việt trung tuổi — đưa cô khăn giấy, không hỏi gì. Người Việt trên máy bay không cần hỏi.
Ngoài cửa sổ, mây xếp tầng như ruộng bậc thang vô cực. Ngân cầm điện thoại, soạn tin nhắn cho mẹ — tin sẽ gửi khi hạ cánh, khi mẹ đang ngồi ăn bữa cơm một mình trong nhà có cây sầu đâu trúng mùa:
"Mẹ. Con học mọi món trong sổ, trừ món cuối. Vì mẹ không ăn một mình nữa — con sẽ gọi mẹ mỗi bữa cơm. Vụ sau mẹ dạy con cấy lúa, con về cấy cùng mẹ."
Cô gấp lá thư, gấp cả một đời mẹ con, đặt lại vào hộp thiếc của nhà mình. Máy bay bay về phía tây, nhưng đâu đó phía sau — vườn sầu đâu, bếp củi, nồi đất ba mươi năm — vẫn có một người đang giữ lửa.
Mở mục lục để tải danh sách chương.