Chương 1: Gió đông và nợ
Gió đông tràn vào con hẻm đất của làng Phú Gió từ lúc tinh mơ. Mai Lan dậy lúc bốn giờ, đốt bếp củi hâm lại nồi cháo loãng, rồi ngồi đếm tiền trên bàn ăn như một người đếm từng hạt cát. Chồng chị là Hải mất trên biển ba năm trước, trong cơn bão số tám mà cả làng chài này vẫn thì thầm nhắc đến mỗi lần trời đổi gió. Ba năm, tiền trong nhà cứ rỏ ra như nước rò máng. Hôm nay còn một trăm bốn mươi nghìn và một cọc nợ năm mươi triệu nằm trong tay ông Bảy Sen.
Thắng ốm đã bốn hôm. Đứa nhỏ bảy tuổi nằm thở khò khè trên giường, đôi má nóng hổng. Bà Quý, mẹ chồng Mai Lan, ngồi bên cạnh rổ cá cáo chọn lọc, mắt lim nhìn con dâu rồi nhìn cháu.
Chị đứng ở bậu cửa nhìn ra sân. Ngôi nhà mái ngói dột nát của Hải đứng cuối hẻm, mặt hướng ra đầu làng nơi mùi cá khô và mùi dầu ghe trộn với nhau thành một thứ không khí mà người làng Phú Gió gọi là mùi nhà. Ba năm trước, đêm bão số tám, cái tàu của Hải và sáu người không về. Sáng hôm sau người ta tìm thấy một mảnh boong và cái dép tông của Hải trôi vào cửa biển. Mai Lan đã đứng trên bờ kè hai ngày hai đêm, không khóc, chỉ đứng. Khi người ta kéo chị về nhà, chị đem theo cái dép tông ấy về cất vào ngăn tủ, và từ hôm đó chị chưa từng khóc trước mặt ai nữa.
"Thuốc sáng nay mua chưa?" bà hỏi, giọng khô như xương cá.
"Chưa mẹ. Con xin thuốc của bác Lãnh trước, chiều có tiền con trả."
"Xin." Bà Quý rên lên một tiếng nhỏ. "Thằng Hải đi biển rồi không quay lại, giờ để lại hai mẹ con mày đi xin từng gói thuốc. Cái nhà này là của thằng Hải, mà mày quản gì nổi."
Mai Lan không đáp. Chị đã nghe câu đó mỗi ngày ba năm. Chị lấp chăn cho Thắng, mang con cá cáo nhỏ ra chợ đầu làng, khi trời vừa đủ sáng cho người ta thấy rõ nhau.
Bến cá của Phú Gió là một dải bờ kè đá nứt nẻ. Các ghe vừa vào neo sau một đêm sóng, ngư dân gào lên đưa rổ tôm rổ cá ra khỏi boong. Tại cái cột điện trước sà lan, ông Bảy Sen ngồi trên chiếc xe ba gác với bàn cân và quyển sổ lớn, cái nón lá cúi xuống che nửa khuôn mặt vuông. Cả làng gọi ổng là "cán cân" — mua hết cá tôm của làng rồi chở vào thành phố.
Nhà chú Ba Nước vừa cân xong hai tạ cá nết. Mai Lan đứng gần đó chờ người mua con cá cáo của mình, nghe rõ từng con số.
"Cá nết loại hai, ba mươi nghìn một ký. Hai tạ là sáu triệu." Ông Bảy Sen ghi vào sổ.
Chú Ba Nước đứng sực. "Hôm qua thằng con tôi ở thành phố nói nhà hàng mua bảy mươi lăm nghìn một ký, đội ghe gì là ba mươi?"
"Nhà hàng mua bảy mươi lăm là mua chế biến rồi, con ơi. Vận chuyển, đá, hao hụt, thuế. Tui trả ba mươi hai. Chốt hay là chú đem đi chỗ khác?" Ổng cười cười, tay đẩy tiền ra như một động tác đã làm hàng nghìn lần. "Cả làng này có chỗ khác đâu."
Chú Ba Nước lãnh tiền, vai quằn xuống. Mai Lan đứng đó, và trong đầu chị một con số nhảy ra rõ ràng như cá nhảy khỏi nước: hai tạ cá chênh chín mươi lần ba mươi nghìn là chín triệu. Chín triệu trong một buổi sáng, một nhà. Làng này có cả trăm nhà đi biển.
Chị bán con cá cáo cho bà ngồi lận sát cột, được ba mươi nghìn, rồi đứng nhìn các ghe một lúc lâu. Con người ta đi biển cả đêm, về nhà đem mồ hôi máu của mình giao cho một người ngồi trên xe ba gác, và người đó móc đi gần một nửa trước mặt họ. Không ai cãi. Cả làng đã quen.
Chị đi ngang qua quán cà phê của Hai Lài. Hai Lài vẫy chị vào, pha nước trà nóng đặt trước mặt.
"Lan ơi, hôm qua nhà hàng Phương Nam trong thành phố gọi điện cho bà con cô hỏi tìm nguồn hải sản tươi đều mỗi ngày, giá tốt hơn đội ghe Bảy Sen chở cho họ hiện giờ." Hai Lài nói khi đặt ly. "Người trong làng cứ hỏi cô chuyện biển, cô chẳng biết gì. Nhưng cô nghĩ tới mày đầu tiên. Mày nghĩ sao?"
Mai Lan cầm ly trà, nóng rẫy. "Bà Phương cần gì?"
"Tôm, cá tươi, mực. Cô để số điện thoại đây." Hai Lài đẩy mảnh giấy. "Nghĩ cho kỹ. Đàn bà đi làm mối cá trong làng này, dân nó sẽ nói mày điên."
Đi về nhà, chị nghe tiếng người nói sau lưng mình ở đầu hẻm. Nhà bà Tám Mươi là chỗ họp của các bà già làng mỗi chiều, và chiều nay Mai Lan là đề tài. "Con Lan đóng tang chồng rồi mở mắt ra đứng làm ăn với đàn ông," một giọng nói. "Con dâu nhà bà Quý đó. Bà Quý sống sao nổi với nó." Giọng khác thấp hơn: "Nó đẹp mặt lắm mới góa. Tôi đặt một đồng — không qua tết nó lấy chồng khác, bỏ thằng nhỏ cho bà Quý nuôi."
Mai Lan đi thẳng, không quay đầu. Chị đã học cách đi thẳng ba năm nay. Người làng gọi chị là "chị dâu nhà bà Quý" nhiều hơn là gọi tên chị — như thể Mai Lan không phải một người mà là một vai trò trong nhà của người khác. Chị đi qua đầu làng nơi các bể cá cáo nằm dọc đường, ngang qua chỗ người ta đan lưới ngồi rủ rỉ, và chị nghĩ một điều rất đơn giản: nếu mình có tiền, những lời đó sẽ tự nhỏ đi. Nghèo mới là cái khiến người ta dám nói.
Chiều hôm đó Mai Lan đem Thắng về nhà bác Lãnh lấy thuốc, rồi đứng ở sân nhà già làng Năm Gối. Già Năm bảy mươi tuổi, người thuyền trưởng ra khơi lâu nhất làng, ngồi vá một tấm lưới rách trước cửa nhà.
"Mày tới đây hỏi mượn ghe hả?" già Năm ngẩng lên khi nghe chị. Ghe của ổng, cái Tứ Sóng, đã năm năm nằm bờ kè vì già Năm mắt mờ không ra khơi được nữa.
"Con không mượn đi biển, già. Con mượn để đứng tại bến thu mua hải sản." Mai Lan nói. "Con trả tiền thuê mỗi tháng. Người ta mua của dân ba mươi hai, con trả ba mươi tám, con bán vào thành phố. Con cần cái ghe chỉ để có chỗ cân chỗ chứa hàng, như ông Bảy Sen có cái sà lan của ông."
Già Năm im lặng vá lưới một hồi. "Mày biết Bảy Sen độc mua làng này hai mươi năm rồi. Mày bước vào đất của ổng, ổng sẽ cắn."
"Con biết."
"Mày có tiền đâu mua cá của dân?"
"Con có một trăm bốn mươi nghìn." Chị nghe giọng mình nói câu đó và nó nghe gần như xấu hổ. "Con xin già mượn ghe. Con vay cô Hai Lài bốn triệu để cân hàng vài ngày đầu. Con cần người tin con."
Già Năm đặt tấm lưới xuống. "Thằng Hải chết trên biển. Mày định đứng trên bến biển làm ăn, trong làng người ta sẽ nói mày đem biển chết chóc đi làm tiền." Ổng nhìn chị lâu. "Nhưng tao đã nhìn thằng Hải từ nhỏ. Nó chọn mày không nhầm. Ghe mày lấy. Tháng đầu không cần tiền — mày làm được tháng đầu rồi trả."
Tối hôm ấy Mai Lan về nhà, đứng trước mẹ chồng đang gấp áo của Thắng, và nói. "Mẹ, sáng mai con đi thu mua cá ở bến, trên ghe của già Năm."
Bà Quý đứng lên, áo của cháu rơi xuống đất. "Mày nói gì? Đàn bà đứng trên bến cân cá? Mày muốn cả làng chửi nhà này hả? Thằng Hải nằm dưới đáy biển mà mày —"
"Nhà này còn một trăm bốn mươi nghìn, mẹ. Thắng cần thuốc mỗi ngày." Mai Lan nói khẽ, mắt nhìn thẳng vào bà. "Con không đi biển. Con đứng bến. Con sẽ đem tiền về."
Bà Quý không nói gì thêm. Bà nhặt áo của cháu lên, gấp lại, đặt lên đầu giường, và đi vào nhà trong đóng cửa. Mai Lan nghe tiếng khóa cửa nhỏ như một nhát dao cắt.
Sáng sớm hôm sau, ghe Tứ Sóng của già Năm — cũ kỹ, boong rộng, mái chèo trầy — được kéo sát vào bờ kè nơi các ghe vừa vào neo. Mai Lan mang theo cái cân mượn, quyển sổ mới mua ở chợ, và bốn triệu đồng tiền lẻ trong túi vải buộc quanh bụng. Khi trời sáng đủ để người ta nhìn rõ chị đứng trên boong ghe với cái bảng gỗ "THU MUA HẢI SẢN — GIÁ CAO HƠN" viết bằng sơn trắng, tiếng cười đầu tiên vọng lên từ đám ngư dân đang nhấc rổ tôm.
"Chị Lan điên rồi!" tiếng một người gọi. "Đàn bà thu mua cá!"
Mai Lan đứng thẳng trên boong ghe, nắng ban mai đổ lên bảng sơn trắng, và chị không cười lại. Trong túi vải quanh bụng chị, bốn triệu đồng nặng như một tảng đá. Chị nhìn xuống hàng ghe đang vào bến và đếm — bảy ghe, tám ghe, chở đầy cá của cả một đêm biển. Nếu một ghe bán cho chị, chỉ một ghe, ngày hôm nay bắt đầu được.
Mở mục lục để tải danh sách chương.