Chương 9: Quay Về Trung Tâm Với Một Chương Trình Có Quy Trình

Minh quay lại Trung tâm Bảo trợ Số 3 bằng một biên bản hợp tác, chứ không phải bằng một buổi đọc sách bất ngờ. Đó là điều anh tự đặt ra cho mình. Cơ sở chăm sóc tập trung là nơi những đứa trẻ đang sống, không phải sân khấu để một người lớn trở về khép lại vòng đời của chính mình.

MinhTâm và trung tâm trao đổi gần sáu tháng trước khi chương trình thí điểm bắt đầu. Mục tiêu không phải “chữa lành ba mươi trẻ mồ côi”, mà là xây dựng vài hệ thống cụ thể: quy trình bảo vệ trẻ em và chuyển gửi, tập huấn cho nhân viên về bắt nạt, chăm sóc có hiểu biết về sang chấn và cách báo cáo lên cấp trên, tư vấn ca định kỳ cho nhân viên, các buổi sinh hoạt nhóm phù hợp cho trẻ, đường chuyển gửi tới dịch vụ sức khỏe tâm thần và y tế, một kênh góp ý thân thiện với trẻ, và hỗ trợ tinh thần cho chính đội ngũ chăm sóc. Chương trình không biến nhân viên trung tâm thành nhà trị liệu khi họ chưa được đào tạo, và cũng không biến mọi đứa trẻ thành thân chủ của MinhTâm.

Minh gặp ban quản lý trước tiên. Cô Lan đã nghỉ hưu. Nhiều nhân viên là gương mặt mới. Cơ sở vật chất khá hơn ngày trước, nhưng nguồn lực vẫn căng như dây đàn: tỷ lệ nhân viên trên trẻ chưa đạt mức lý tưởng, giấy tờ chồng chất, trẻ liên tục chuyển đến chuyển đi, việc phối hợp với trường học thì rối rắm.

Giám đốc trung tâm nói: “Anh lớn lên ở đây nên chắc anh hiểu tụi nhỏ lắm.”

“Em hiểu một phần trải nghiệm của chính em,” Minh đáp. “Em không thể hiểu thay các em.”

Ông giám đốc nhìn anh một lúc rồi gật đầu.

Chương trình mở đầu bằng tập huấn cho nhân viên, không phải trị liệu nhóm cho trẻ. Minh và Hương cùng dạy: nhận biết dấu hiệu trẻ đang bất ổn, nhận diện các kiểu bắt nạt, cách phản ứng khi trẻ kể ra điều nghiêm trọng, giới hạn của việc giữ bí mật, an toàn tức thời, chuyển gửi và ghi chép. Không hỏi đi hỏi lại trẻ chi tiết về tổn thương, không hứa giữ bí mật, không đối chất với người bị tố cáo trước khi có kế hoạch an toàn, không dùng sự xấu hổ để răn dạy.

Một nhân viên lên tiếng: “Nói thì dễ. Một ca trực có hai người mà hơn hai chục đứa thì làm sao?”

Minh không đáp bằng câu “chỉ cần yêu thương là đủ”. Họ đưa chính những giới hạn nguồn lực ấy vào kế hoạch hành động: sự việc nào cần gọi người hỗ trợ ngay, sắp xếp sinh hoạt so le thế nào cho bớt dồn, ghi chép sao cho không thêm quá tải, khi nào gọi nhân viên công tác xã hội, cơ quan bảo vệ trẻ em hay cơ sở y tế. Tập huấn không thể sửa được chuyện thiếu người, và bản báo cáo gửi nhà tài trợ cùng ban quản lý nói thẳng điều đó. Minh không muốn một chương trình sức khỏe tâm thần bị dùng làm miếng vá cho một vấn đề nhân sự mang tính cấu trúc.

Các buổi sinh hoạt nhóm với trẻ chỉ bắt đầu sau khi đã có sự đồng ý của người giám hộ và sự chấp thuận của từng em. Không đứa trẻ nào bị bắt nói về cha mẹ hay những mất mát của mình. Chủ đề ban đầu rất gần gũi: gọi tên cảm xúc, tìm người giúp đỡ, xung đột với bạn bè, chuyện bắt nạt, ranh giới cơ thể và an toàn phù hợp lứa tuổi, những thay đổi trong cuộc sống.

Một cậu bé sáu tuổi, tên trong hồ sơ được đổi thành Nam, ngồi tách xa cả nhóm. Minh nhìn thấy chính mình trong dáng ngồi ấy, và thôi thúc giải cứu lại bật dậy. Nhưng anh không bước tới kéo Nam vào lòng. Người dẫn nhóm chính là một chuyên viên khác; vai trò của Minh hôm đó chỉ là quan sát và hỗ trợ.

Cuối buổi, Nam rụt rè lại gần. “Chú cũng ở đây hồi nhỏ hả?”

“Ừ.”

“Chú có bố mẹ không?”

Minh dừng lại một nhịp. “Bố mẹ chú mất khi chú còn nhỏ.”

“Chú có buồn không?”

“Có lúc có.”

Anh không nói thêm “nhưng rồi chú thành công nên con cũng sẽ thành công”. Không đứa trẻ nào cần gánh một lời hứa về tương lai chỉ để người lớn thấy yên tâm.

“Chú có nhà không?” Nam hỏi tiếp.

“Chú có chỗ để sống.”

“Ở đâu?”

Minh mỉm cười. “Ở thành phố. Còn đây là chỗ con đang sống. Nếu con muốn, mình có thể nói về những điều con thích hoặc không thích ở đây.”

Anh không nói “nhà của chú là ở đây với các con”. Minh không biến nơi ở của những đứa trẻ thành biểu tượng thuộc về của riêng mình.

Trong thời gian thí điểm, kênh góp ý dành cho trẻ phát hiện một chuyện nhỏ nhưng nghiêm trọng: có một nhân viên hay nói “không nghe lời thì không ai nhận con đâu”. Có lẽ người đó chỉ định dọa cho trẻ ngoan. Nhưng với những đứa trẻ từng bị bỏ rơi, câu nói ấy nặng như đá. Ban quản lý xử lý mà không nêu tên công khai; người nhân viên được tập huấn, được giám sát và theo dõi thêm. Minh thấy chương trình vừa làm được một điều thiết thực hơn bất kỳ buổi nói chuyện truyền cảm hứng nào.

Bản đánh giá sau sáu tháng không tuyên bố “trẻ hạnh phúc hơn tám mươi phần trăm”. Nó báo cáo tỷ lệ nhân viên hoàn thành tập huấn, mức sử dụng đường chuyển gửi, chất lượng ghi chép các vụ bắt nạt, mức độ trẻ biết tới kênh góp ý, một vài chỉ số về sức khỏe tinh thần và khả năng sinh hoạt kèm theo hạn chế của chúng, số lần báo cáo an toàn lên cấp trên, và mức tự tin của nhân viên. Những vấn đề còn bỏ ngỏ cũng được ghi rõ: thiếu người, ca đêm mỏng, sự liên tục khi trẻ chuyển cơ sở, và việc chia sẻ dữ liệu với trường học.

Chương trình được gia hạn thêm một năm với mức kinh phí vừa phải. Nó không trở thành mô hình quốc gia ngay. Một trung tâm khác xin tài liệu tập huấn, và MinhTâm chia sẻ theo thỏa thuận, kèm lời nhắc: đừng sao chép chính sách rồi coi như đã triển khai xong, vì bối cảnh, nhân sự và mạng lưới chuyển gửi mỗi nơi một khác.

Ngày cuối của vòng thí điểm đầu tiên, Minh đi qua dãy hành lang cũ. Giường đã được thay mới, quạt trần cũng mới, căn phòng không còn là căn phòng anh nhớ. Bỗng đâu đó thoảng qua mùi hoa nhài. Minh đứng lại. Anh không biết đó là nước lau sàn, dầu gội của ai hay một chậu hoa ngoài sân, và cũng không cần biết. Ký ức đến rồi đi.

Anh nhìn các nhân viên đang chia giờ ngủ cho bọn trẻ. Hai mươi năm trước, anh từng mong có một người ở lại bên mình mãi mãi. Giờ anh hiểu mục tiêu của công việc này không phải để trẻ cần đến Minh, mà để quanh mỗi đứa trẻ có nhiều người lớn đáng tin hơn, nhiều con đường cầu cứu hơn, và ít khoảng trống hơn, nơi một đứa trẻ phải một mình chịu đựng.

Minh rời trung tâm sau giờ làm. Anh không gọi nơi này là nhà. Nhà của Minh là nơi anh đang sống. Trung tâm là một phần quá khứ của anh, và là nơi những đứa trẻ hôm nay đang có câu chuyện của riêng mình.

Năm tiếp theo, chương trình hợp tác được một nhóm độc lập nhỏ, do bên tài trợ và giới chuyên môn cử tới, đánh giá lại. Một phát hiện cho thấy tập huấn giúp nhân viên hiểu biết hơn, nhưng việc áp dụng vào thực tế khác nhau tùy ca trực, nhất là ca đêm thiếu người. MinhTâm không gọi chương trình là “thành công” chỉ vì các buổi hội thảo đông người dự. Kế hoạch tiếp theo tập trung vào hướng dẫn tại chỗ, thời gian phản hồi khi chuyển gửi, và việc theo dõi các góp ý của trẻ. Một số mục tiêu bị bỏ vì không khả thi với nhân lực hiện có.

Minh học được rằng một chương trình có thể tốt, nhưng việc triển khai vẫn yếu ở những nơi hệ thống thiếu nguồn lực. Không phải khoảng trống nào cũng lấp được bằng thêm một khóa học tâm lý. Tôn trọng sự khác biệt ấy chính là cách Minh cuối cùng quay về, mà không lấy nơi này làm cái kết cho cuộc đời mình.