Chương 4: Kết quả không thuận lợi vẫn phải được công bố

Hội đồng quản trị MediCorp không hỏi nghiên cứu có trung thực hay không. Họ hỏi một câu thực tế hơn nhiều: “Chúng ta đã bỏ ra bao nhiêu tiền?”

Bên tài chính chiếu con số lên màn hình, và cả phòng im lặng mấy giây. Nào là thu thập nguyên liệu, chuẩn hóa chiết xuất, hai nghiên cứu lâm sàng, nhân sự, hồ sơ pháp lý, nhà máy sản xuất thử, rồi cả chiến dịch marketing đã làm xong lại hủy. Hàng chục tháng trời. Không phải khoản đủ khiến tập đoàn phá sản, nhưng đủ để ai cũng muốn tìm ra một lý do nào đó để đừng dừng lại.

“Các tiêu chí phụ có gì tích cực không?” một thành viên hội đồng hỏi.

“Có vài tín hiệu,” Minh An đáp.

“Có thể phát triển một tuyên bố công dụng hẹp hơn không?”

“Cần coi chúng là những tín hiệu gợi giả thuyết trước đã,” tôi nói.

“Nếu làm nghiên cứu thứ ba thì sao? Xác suất thành công là bao nhiêu?”

Tôi không thể đưa ra một tỷ lệ trung thực từ dữ liệu hiện có, và tôi nói đúng như vậy. Ông CEO nhìn thẳng vào tôi: “Hà, nếu đây là tiền của em, em có làm tiếp không?”

Câu hỏi khiến tôi khó chịu, chính vì nó quá hiệu quả. Nếu là tiền nghiên cứu công, tôi có thể nói giá trị khoa học đáng để theo đuổi. Nhưng đây là tiền của công ty, nên phải tính đến chi phí cơ hội. Tôi suy nghĩ một lúc rồi đáp: “Em sẽ không làm nghiên cứu lớn thứ ba chỉ để cứu dự án.”

“Vậy em làm gì?”

“Phân tích thăm dò theo đúng kế hoạch đã ghi, công bố đầy đủ cả hai thử nghiệm, rồi xem tín hiệu nào có cơ sở sinh học đủ hợp lý để đáng làm một nghiên cứu nhỏ, độc lập hơn.”

“Không ra mắt sản phẩm?”

“Không ra mắt bằng câu chuyện hiệu quả rút ra từ hai nghiên cứu này.”

Bên marketing hỏi liệu có thể bán như thực phẩm bổ sung với tuyên bố hợp pháp chung chung không. Pháp chế giải thích có thể có con đường khác tùy công thức và hồ sơ, nhưng tôi chen vào: “Nếu làm vậy, xin đừng dùng hai thử nghiệm không đạt tiêu chí chính để tạo hào quang ‘đã được chứng minh lâm sàng’.”

Ông CEO nhìn tôi rất lâu. “Cô rất giỏi làm ra sản phẩm khó bán.”

“Em đang cố làm cho khoa học khó bị bán quá mức.”

Không ai cười. Cuối buổi, MediCorp quyết định dừng ra mắt HepaNova như một dự án chủ lực. Họ không đóng cửa toàn bộ mảng nghiên cứu dược liệu, không vứt bỏ dữ liệu, nhưng cũng không tiếp tục bơm tiền chỉ vì chi phí chìm.

Quang đi ra khỏi phòng họp cùng tôi, dừng lại ở ô cửa kính nhìn xuống con đường đông xe. “Sáu năm,” anh nói.

“Em biết.”

“Anh từng nghĩ sản phẩm này là thứ anh để lại ở MediCorp.”

Tôi nhìn anh, và lần đầu tiên hiểu rằng Quang không phải kẻ tham lam muốn biến dữ liệu thành quảng cáo. Anh cũng đã gắn cả danh tính nghề nghiệp của mình vào dự án này. Khi thử nghiệm không đẹp, chết đi không chỉ có bản dự báo doanh thu, mà còn cả một phần câu chuyện anh kể về chính mình.

“Em cũng từng muốn nó chứng minh bà ngoại em đúng,” tôi thú nhận.

Quang cười buồn. “Ít ra bà em không phải báo cáo với hội đồng quản trị.”

“Bà còn khó tính hơn hội đồng quản trị.”

“Không tin.”

Chúng tôi bật cười, lần đầu tiên trong cả ngày hôm ấy.

Rồi đến chuyện công bố kết quả, và đây là nơi xung đột lại bùng lên. Hợp đồng cho phép nhóm học thuật công bố sau khi rà soát thông tin bảo mật và cho nhà tài trợ một khoảng thời gian hợp lý để kiểm tra các nội dung thương mại. MediCorp không thể cấm công bố vô thời hạn, nhưng họ có quyền đọc trước.

Bản thảo đầu tiên của tôi viết rất rõ: tiêu chí chính không đạt; các phát hiện phụ mang tính thăm dò; không suy diễn hiệu quả tổng quát; liệt kê đầy đủ hạn chế về đối tượng, thời gian theo dõi và thành phần. Marketing đọc xong phản ứng ngay: “Bài này mà đăng, sau này thương mại hóa bất cứ sản phẩm nào từ nghệ của công ty cũng bị kéo vào.”

“Đó là một công thức cụ thể, thử trên một nhóm người cụ thể,” tôi đáp.

“Người đọc báo đâu có hiểu thế.”

“Vậy thì truyền thông giải thích cho họ hiểu.”

“Tại sao mình phải tự rước vấn đề vào người?”

Anh Nguyên bên phòng y khoa lên tiếng: “Vì nếu chỉ công bố kết quả đẹp, y văn sẽ bị lệch.”

Đó là câu cốt lõi. Những nghiên cứu không thuận lợi mà biến mất sẽ tạo ra ảo giác rằng mọi ý tưởng được thử đều hiệu quả hơn thực tế. Người đi sau có thể lặp lại đúng câu hỏi ấy, tốn đúng khoản tiền ấy, đặt người tham gia vào một nghiên cứu không cần thiết, chỉ vì không biết chúng tôi đã từng thử. Không công bố, bản thân nó, cũng là một quyết định có hậu quả.

MediCorp yêu cầu bỏ một số chi tiết độc quyền về quy trình chuẩn hóa, và tôi đồng ý, miễn là không ảnh hưởng tới khả năng người đọc hiểu nghiên cứu. Họ đề nghị đổi câu “không đạt tiêu chí chính” thành “cho kết quả hỗn hợp”. Tôi từ chối. “Kết quả hỗn hợp” đúng nhưng mơ hồ. Nghiên cứu có kết quả hỗn hợp, và tiêu chí chính không đạt; hai câu ấy hoàn toàn có thể cùng tồn tại trên một trang giấy.

Sau ba vòng rà soát, bản thảo được nộp cho tạp chí. Phản biện thứ nhất nhận xét cỡ mẫu không đủ mạnh cho một số phân tích phụ. Phản biện thứ hai hỏi kỹ về chuẩn hóa giữa các lô. Phản biện thứ ba gần như xé nát phần bàn luận vì tôi vẫn viết hơi lạc quan về một phân nhóm.

Tôi bực mình, gõ bàn phím mạnh hơn cần thiết. Minh An đọc hết các nhận xét rồi bình thản nói: “Phản biện thứ ba đúng.”

“Chị đứng về phía ai vậy?”

“Về phía dữ liệu.”

Tôi ghét nhất là khi người khác dùng chính câu của mình. Nhưng tôi vẫn sửa.

Bài báo được chấp nhận sau nhiều tháng. Không lên báo đại chúng, không lan truyền trên mạng, ngoài giới chuyên môn chẳng ai quan tâm. Tôi lại thấy nhẹ lòng. Bài báo không cần cứu danh dự cho dự án; nó chỉ cần ghi lại trung thực câu chúng tôi đã hỏi và câu dữ liệu đã trả lời.

Phân tích thăm dò sau đó cho thấy một tín hiệu ở một nhóm nhỏ. Không đủ để ra mắt sản phẩm, nhưng đủ để một nhóm nghiên cứu độc lập khác ngỏ ý muốn tìm hiểu cơ chế sinh học ở quy mô tiền lâm sàng và nghiên cứu giai đoạn sớm. MediCorp cho phép chia sẻ vật liệu và đề cương trong phạm vi thỏa thuận, không tài trợ toàn bộ, cũng không sở hữu câu hỏi mới.

“Nếu họ tìm ra thứ gì thật thì sao?” Quang hỏi.

“Thì tốt.”

“MediCorp không có độc quyền.”

“Đúng.”

Anh thở dài thườn thượt. “Em đúng là người tệ nhất để làm R&D thương mại.”

“Thế mà anh vẫn mời em họp.”

“Sai lầm nghề nghiệp.”

Trong khi đó, mô hình vùng nguyên liệu thí điểm ở Thanh Hóa phải xử lý hậu quả của việc dự án bị dừng. Không ai có thể đến nói với nông hộ: “Khoa học không đẹp, chúc bà con may mắn.” Điều khoản chuyển tiếp được kích hoạt: MediCorp mua hết sản lượng đã cam kết của vụ hiện tại theo đúng tiêu chuẩn hợp đồng, không mở rộng thêm diện tích, và hợp tác xã có sáu tháng để tìm đầu ra khác cho loại cây vốn có thị trường chung. Một phần nguyên liệu được chuyển sang các kênh không gắn với tuyên bố nghiên cứu của MediCorp, nếu đáp ứng tiêu chuẩn phù hợp. Không ai giàu lên, nhưng cũng không hộ nào bị bỏ rơi ngay sau khi đã đổi cách canh tác vì dự án của chúng tôi.

“May mà hồi đó con ghi cái sáu tháng,” bà ngoại nói khi tôi kể lại.

“Bà nhắc con mà.”

“Bà có nhớ mô.”

“Bà bảo nghiên cứu mà bắt người ta trồng xong rồi bỏ chạy là thất đức.”

Bà cười, mắt nheo lại thành hai vệt. “Ờ, câu đó thì bà nói được.”

Tôi nhìn bà và nghĩ: nghiên cứu thất bại không phải thứ đáng xấu hổ. Điều đáng xấu hổ là nếu vì sợ thất bại mà chúng tôi bóp dữ liệu thành thành công, giấu đi kết quả không thuận lợi, hoặc để người khác gánh chi phí do chính mình gây ra. Một kết quả âm tính không cứu được buổi ra mắt sản phẩm, nhưng nó có thể cứu nghiên cứu tiếp theo khỏi việc hỏi sai câu theo đúng cách cũ.