Chương 1: Chia tài sản
Đám tang mẹ chưa đầy một tháng, hai anh em đã ngồi đối diện nhau trong chính căn nhà cũ mà cả hai muốn giành.
Ngôi nhà ngói lợp ở cuối hẻm — tài sản duy nhất bà Tâm để lại — có mùi ẩm của nước sơn cũ và mùi hương trầm chưa tắt hẳn trên bàn thờ. Trên mặt sập gỗ, giữa hai người, đặt một xấp giấy mỏng: hồ sơ nháp mà phía Long đã hỏi luật sư soạn sẵn, chờ đến tuần nộp đơn phân chia di sản.
Tiếng cãi của hai anh em bắt đầu ngay trong đám tang. Họ tranh nhau từng khoản: tiền quan tài, tiền trai đoàn, tiền mâm cỗ — Hải kêu mình bỏ công đứng ra lo từ đầu đến cuối, Long kêu mình đã chuyển trước ba mươi triệu vào tài khoản chị Dung. Bác Thắng phải đứng giữa sân xuống giọng cho cả hai, kẻo đám tang còn vang tiếng cãi. Sau đám tang, chuyện tụt về nhà. Hải mang vợ con vào ở bốn ngày sau khi chôn mẹ, kêu rằng nhà cửa không thể để trống hoang; Long từ Sài Gòn về thứ bảy, đi hỏi từng người hàng xóm làm chứng, rồi gặp luật sư. Hẻm nhỏ, tiếng nhau lớn — đã có buổi hai người suýt đánh nhau ngay cửa, bác Thắng lại phải can.
"Nhà mẹ để lại, luật quy định anh em chia đôi," Long nói, giọng người làm kế toán, bình tĩnh đến lạnh. "Anh ở mười tám ngày rồi không nói gì, giờ cần chuyện rõ ràng."
"Chia đôi?" Hải búng tắt điếu thuốc trên mặt sập, tàn đầy tro. "Mười năm nay ai ở đầu hẻm, mẹ ốm gọi là chạy đến? Ai đưa mẹ đi viện đêm mưa? Mày chỉ biết gửi tiền. Hai triệu mỗi tháng — tiền có mua được cái bệnh của mẹ không?"
Chị Dung, vợ Hải, ngồi đầu nhà cắt nốt mấy cuống chanh, chen vào không giấu giếm: "Nhà này giờ chừng một tỷ tám. Xã thấy lắm rồi, ai cũng nói anh Hải có công chăm mẹ già, chưa từng nói đến tiền."
Long liếc chị ta một cái rồi nhìn lại anh mình. "Công chăm mẹ không nằm trong luật thừa kế, anh ạ. Nếu không bán được bằng giá chung, thì tòa định giá và phân."
Trưa nay hai người hẹn dọn nhà: một người để gỡ đồ "mình mua cho mẹ", một người để kiểm kê tài sản trước khi ra tòa.
"Chờ một chút trước khi lấy," Long nói, đặt hồ sơ xuống. "Chia mâm, chia nồi — chia xong hôm nay, đơn tuần sau nộp. Anh muốn bán nhà hay nhận nửa tiền?"
"Bán. Mày muốn tiền cũng nhanh, đúng không? Nhà cũ thế này ở tiếp chỉ trụi lủi."
Việc dọn bắt đầu như một cuộc thi. Hải đi trước, chỉ quạt trần cũ kêu cót két: "Quạt mình treo năm ngoái." Long ghi từng món vào cuốn sổ trắng của mình: tủ lạnh, tivi 32 inch, máy giặt, bộ bàn ghế gỗ — mỗi món có nguồn, mỗi người chứng minh nguồn đó là tiền mình.
"Tivi mẹ dùng, tiền tôi mua hai triệu tám. Tủ lạnh—"
"Tủ lạnh cũ đó người ta hỏi mua còn hai triệu—"
"Máy giặt—"
"Mẹ cầm tiền của tôi mua năm hai không mười ba—"
Chị Dung đứng giữa, dùng giọng bạn hàng: "Cái chậu sứ cây cảnh thôi cũng đáng tiền chứ. Nhà còn cây mít sau sân—"
"Chị là con mẹ à?" Long nhìn thẳng, không nụ cười.
Phòng ngủ mẹ là căn phòng sau cùng. Mùi hương trầm ở đó còn mạnh, vì mẹ thắp nhang cho bố mỗi chiều. Cửa sổ gỗ mở ra mái tôn nhà bác Thắng; gió qua khe mang theo tiếng xe máy ngoài đường lớn. Trên tường vẫn treo tấm ảnh khung nâu: mẹ ngồi giữa hai đứa con trai, chụp năm Hải vừa cưới, Long mới tốt nghiệp — hai cậu ấm ngồi hai bên mẹ, tay mẹ đặt lên đầu gối mỗi đứa một bên như cân hai quả cân.
Hải kéo ngăn tủ đầu giường. Trên cùng là hộp khâu vá bằng sắt, quen thuộc từ thời nhỏ: mẹ vẫn khâu vá quần áo cho anh em bằng hộp đó, chỉ cuộn chỉ màu đất. Dưới hộp là áo dài và khăn tang của bố giữ cũ. Hải mở hộp, chỉ còn vài cây chỉ và kim cong — và bên dưới, ép sát đáy ngăn, một cuốn sổ tay bọc bìa nâu mọt mọp, gáy đã bong. Kề bên là một phong bì vàng dày, bên ngoài viết bằng chữ nắn nót của mẹ: "Gửi Hải và Long — đọc khi cả hai cùng có mặt."
"Đây," Hải nói. Giọng anh không còn nhanh nữa.
Long đặt cuốn sổ trắng của mình xuống. Cả hai ngồi trên sập, phong bì đặt giữa.
Cuốn sổ tay của mẹ ghi sổ chi tiêu — thứ sổ từ xưa mẹ vẫn ghi, từ hồi hai anh em còn học tiểu học: gạo, cá, tiền điện, tiền học. Nhưng trang đầu tiên không phải chi tiêu. Trang đầu, ngày 10 tháng 9 năm 2002, mẹ viết:
"Bán chiếc nhẫn cưới của mẹ, được 3 triệu 6. Cho Hải mua chiếc xe máy cũ để đi học nghề. Nhẫn mất thì mất, thằng Hải có nghề là có cả đời."
Trang sau, 2008: "Thằng Hải tai nạn xe. Viện phí 42 triệu. Mẹ vay chị Sáu 15, bác Thắng 8, cô Hai 10, còn thiếu mẹ cầm sổ đất quê. Không nói cho thằng biết, nó mới ra viện, nghe sẽ áp lực."
2011: "Hải đưa mẹ đi viện ba lần tháng này. Đêm mưa nó cõng mẹ ra đầu hẻm gọi xe. Con tôi là con tôi." — và dưới đó một cột dài mẹ ghi từng việc Hải làm: sửa mái nhà, chở đi khám, mang chợ về, cúng giỗ bố. Mẹ không ghi tiền, mẹ ghi từng đêm, từng chuyến.
2015: "Bán mảnh đất quê còn lại, được 280. Đám cưới thằng Long 190, sửa mái nhà 60, còn lại cho sổ tiết kiệm. Đất của ông bà hết rồi, nhưng Long có nhà với vợ là ông bà vui."
2018, một mục mẹ đề "Sổ của thằng Long": "Long gửi 2 triệu mỗi tháng. Mẹ xài nửa triệu cho chợ, nửa triệu thuốc. Còn 1 triệu để vào sổ tiết kiệm đứng tên cả ba — mẹ, Hải, Long. Thằng Long làm xa, ít về, tiền nó gửi là cách nó thương mẹ. Tiền để lại cho nó, cho lúc nó đau ốm, lúc nó già."
Long đọc trang đó hai lần. Trong trang ghi tháng 3 năm 2021, mẹ viết bằng chữ run hơn: "Thằng Long mất việc, không nói với mẹ. Mẹ nghe con Dung nói. Mẹ gửi nó 5 triệu trong hộp bánh trung thu, ghi là tiền mẹ tiết kiệm được. Nó không nhận tiền mẹ nếu biết là của mẹ. Người làm con có cái tự trọng riêng của người làm con."
Long đứng dậy, đi ra cuối nhà, đứng trước bàn thờ mẹ rất lâu. Trong hộp bánh trung thu năm ấy — Long nhớ rõ — mẹ có kèm lá thư ngắn: "Mẹ có chút tiền dư, hai đứa chia nhau." Long giữ hộp bánh trên kệ một năm, không hỏi nguồn tiền.
Hải lật đến những trang cuối, chữ mẹ ngày càng run. Năm ngoái: "Tim mẹ đau nhiều hơn. Bác sĩ bảo phải vào chuyên khoa tim, chi phí nhiều. Mẹ không nói. Hai thằng còn nợ: Hải nợ tiệm sửa xe, Long nợ nhà Sài Gòn. Mẹ giảm thuốc còn nửa liều. Thuốc đắt, mẹ già."
Trang cuối cùng chỉ hai dòng: "Sổ này mẹ viết để hai đứa biết mẹ để lại cái gì. Không phải ngôi nhà. Phong bì vàng có chữ của mẹ. Đọc đi hai con."
Hải mở phong bì. Trong có tờ di chúc viết tay, có chữ ký của hai người hàng xóm làm chứng — bác Thắng và cô Hai — và dấu xác nhận của tổ dân phố. Mẹ viết ngắn:
"Di chúc của Tâm. Ngôi nhà ở hẻm để lại cho hai con trai Hải và Long, theo cách sau: bán nhà. Tiền bán trước hết trả các khoản nợ mẹ ghi trong sổ tay — chị Sáu 15 triệu, bác Thắng 8 triệu, cô Hai 10 triệu, và 20 triệu mẹ nợ cháu Như đầu hẻm (nó cho mẹ mượn năm 2024, mẹ chưa trả). Phần còn lại chia đôi cho Hải và Long. Mẹ không để ngôi nhà lại làm nhà cho một đứa và làm khách đứa kia, vì mẹ biết hai đứa sẽ cãi. Mẹ để lại cho hai đứa cái khác: nhau. Mẹ xin hai đứa đừng kiện nhau. Tài sản của mẹ không phải nhà — là hai đứa còn anh em."
Dưới tờ di chúc là hai lá thư, mỗi lá ghi một tên.
Lá thư của Hải: "Con trai cả. Mẹ biết con ở gần mẹ, biết những đêm con đưa mẹ đi viện mưa tầm tã, biết tiền con tiêu nhiều hơn tiền con có. Mẹ không quên. Con nói mình chăm mẹ — đúng, mẹ ghi trong sổ từng việc con làm. Mẹ chỉ xin một việc cuối: đừng gọi em con là 'mày' nữa. Long là em con. Hai đứa là cái mẹ có duy nhất trên đời."
Lá thư của Long: "Con trai hai. Mẹ biết con gửi tiền mỗi tháng không bỏ một tháng nào, tám năm ròng. Mẹ không xài hết — mẹ để lại cho con và cho anh con. Con nói tiền con nuôi mẹ — sai rồi con, tiền con nuôi cả ba đứa. Mẹ chỉ xin một việc cuối: về thăm anh con, không phải thăm mẹ — mẹ không còn — mà thăm anh con. Anh em là tài sản."
Im lặng.
Trong phòng ngủ cũ, chỉ còn tiếng quạt trần cót két và tiếng chị Dung đứng ngoài cửa, không chen vào nữa. Ngoài hẻm chiều đổ mát, tiếng hàng xóm nấu cơm, tiếng xe chạy qua cửa — tiếng của một cái hẻm vẫn sống bình thường dù hai người bên trong im lặng như hai đứa trẻ vừa bị bắt quả tang.
Hải đặt lá thư của mình xuống, mở cuốn sổ trắng của Long đặt bên cạnh cuốn sổ nâu của mẹ — một cuốn ghi tivi tủ lạnh, một cuốn ghi nhẫn cưới đất quê — nằm kề nhau như hai cách đo một đời.
"Nhà một tỷ tám," Hải nói, chậm, không nhìn Long. "Nợ mẹ ghi là năm mươi ba triệu. Trừ đi, còn lại chia đôi mỗi đứa tám trăm mấy."
"Khoản Như hai mươi triệu tôi không biết," Long nói. "Cháu Như cho mẹ mượn năm ngoái, mẹ không nói với ai."
"Mẹ giấu bệnh. Mẹ giấu nợ. Mẹ giấu tiền mày gửi — không phải giấu, giữ lại." Hải khép sổ tay nâu, đưa cho Long. "Giữ đi. Cuốn này của mày. Mẹ ghi 'sổ của thằng Long' — của mày."
Long mở lại trang sổ tiết kiệm. Mẹ ghi tên ba người trên một cuốn sổ: mẹ đứng tên, hai con đồng hưởng — giải thích bằng dòng chữ run: "Sổ này không phải tiền của mẹ. Là tiền của nhà."
Tối đó hai anh em không chia tivi tủ lạnh. Long gọi luật sư của mình, nói rút hồ sơ. Hải gập xấp giấy nháp lại, đặt vào ngăn tủ thay chỗ cuốn sổ mẹ vừa để.
Chị Dung đi về trước, không nói gì. Bác Thắng sang ngồi với hai người trên bậc thềm, kể lại buổi mẹ đi chợ đầu năm, lúc chân mẹ đã yếu: "Mẹ mày bảo tao, nhà này giữ cho hai thằng còn chỗ về chung. Tao không hiểu ý mẹ lúc đó."
Nhà sẽ bán. Nợ sẽ trả từng nhà một, hai anh em đi cùng nhau đưa tiền — chị Sáu, bác Thắng, cô Hai, cháu Như. Phần còn lại chia đôi, như mẹ viết. Cuốn sổ tay nâu Hải giữ — mẹ viết rõ "sổ của thằng Long" nhưng Long bảo "anh giữ, nhà anh gần" — và lá thư mỗi người giữ một lá, xếp trong ví như người ta xếp ảnh.
Trước khi đóng cửa nhà buổi tối ấy, hai anh em ngồi trên bậc thềm như hồi còn nhỏ, chia nhau một quả xoài chín hái từ cây sau nhà — cây mẹ trồng năm Hải cưới. Lần đầu tiên sau tang mẹ, không còn tiếng cãi.
Ngôi nhà sẽ thành tiền. Tiền sẽ thành nợ đã trả, thành phần của mỗi đứa. Còn cái mẹ để lại — hai lá thư trong ví, một cuốn sổ nâu, và một người anh ngồi cạnh một người em trên bậc thềm cũ — không bán được, không chia được.
Mở mục lục để tải danh sách chương.