Chương 1: Con Voọc Bị Bẫy
Con voọc chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus) — con cái, khoảng bốn tuổi, nặng ước tám kí — mắc bẫy dây thép (snare trap) ở độ cao sáu mét trên cây gạo cổ thụ, sườn Tây bán đảo Sơn Trà, Đà Nẵng. Bẫy: vòng dây thép đường kính 1.5mm (dây thép mạ kẽm — loại dùng trong xây dựng, mua ở bất kỳ cửa hàng vật liệu nào, giá hai nghìn đồng/mét), uốn thành vòng tròn đường kính mười lăm centimét, buộc vào cành cây. Khi voọc đưa tay qua vòng — dây thắt — càng giẫy càng chặt. Voọc giẫy — dây cắt vào cổ tay trái, đứt da, sâu vào mô cơ, chạm gân flexor carpi radialis — gân gập cổ tay. Máu chảy — đỏ sẫm (máu tĩnh mạch — nếu máu động mạch, đỏ tươi và phun, voọc đã chết).
Nguyễn Thị Minh Châu — ba mươi hai tuổi, bác sĩ thú y — nhận tin từ kiểm lâm viên Trần Văn Hải (trạm kiểm lâm Sơn Trà Tây) lúc năm giờ sáng. Hải gọi: "Chị Châu, voọc mắc bẫy — đang treo trên cây gạo, khu vực suối Đá Bàn. Còn sống — nhưng yếu. Em tháo bẫy không được — voọc sợ, cắn."
Châu — đang ở nhà (căn hộ thuê ở đường Lê Văn Hiến, quận Ngũ Hành Sơn — cách Sơn Trà hai mươi phút xe máy), chưa tắm, chưa ăn — lấy ba lô cứu hộ (luôn sẵn: túi y tế thú y, ketamine hydrochloride 10ml — thuốc gây mê, xi-lanh blow dart — ống thổi phi tiêu gây mê từ xa, băng gạ, betadine, kéo cắt dây thép, và — quan trọng — găng tay chống cắn Kevlar (voọc cắn mạnh — lực cắn khoảng 50kg — tương đương chó lớn, đủ xuyên găng tay da thường). Châu chạy xe máy — Honda Wave cũ, đời 2015, xước sơn, gương trái vỡ — lên Sơn Trà.
Bán đảo Sơn Trà — diện tích bốn nghìn bốn trăm hecta, cao nhất 693 mét (đỉnh Bàn Cờ), rừng nhiệt đới nguyên sinh (primary tropical rainforest — loại rừng hiếm nhất Việt Nam, không bị khai thác, không bị trồng lại — rừng nguyên thủy). Sơn Trà — một trong hai nơi duy nhất trên thế giới có voọc chà vá chân nâu hoang dã (nơi còn lại: vùng núi Quảng Nam-Thừa Thiên Huế, nhưng quần thể nhỏ hơn và phân tán). Quần thể Sơn Trà: khoảng 1.300-1.500 cá thể (theo khảo sát 2023 của GreenViet — tổ chức bảo tồn Đà Nẵng) — quần thể voọc lớn nhất Việt Nam, và một trong những quần thể linh trưởng lá lớn nhất Đông Nam Á.
Voọc chà vá chân nâu — "nữ hoàng linh trưởng" (Queen of the Primates) — loài đẹp nhất trong họ Cercopithecidae: mặt vàng cam, mắt hạnh nhân đen, viền mắt xanh da trời, râu trắng, lông đầu xám, lông lưng xám-đen, cánh tay trắng, chân nâu đỏ (vì thế gọi "chân nâu" — red-shanked douc langur), đuôi trắng dài. Sặc sỡ — như mặc áo dài năm màu. Và quý — Sách Đỏ IUCN: Critically Endangered (Cực kỳ nguy cấp — một cấp trước Tuyệt chủng ngoài tự nhiên). CITES Phụ lục I — cấm buôn bán quốc tế hoàn toàn. Luật Việt Nam: Nghị định 64/2019 — nhóm IB (quý hiếm, cấm khai thác, buôn bán — vi phạm: tù 5-15 năm).
Nhưng bẫy vẫn có. Vì bẫy không nhắm voọc — bẫy nhắm heo rừng, nai, hoẵng (thú rừng — bán thịt cho nhà hàng đặc sản, giá thịt heo rừng: 300-500 nghìn/kg). Bẫy dây thép — giá thành: hai nghìn đồng. Đặt hàng trăm cái trong rừng — một tuần sau đi thu. Thỉnh thoảng — bẫy bắt nhầm voọc. Voọc không phải mục tiêu — nhưng là nạn nhân.
Châu đến suối Đá Bàn lúc năm giờ ba mươi lăm phút — trời mờ sáng, sương mù dày (Sơn Trà tháng Ba — sương mù từ biển lên núi, tầm nhìn ba mươi mét). Kiểm lâm Hải dẫn đường — đi bộ bốn trăm mét từ đường nhựa vào rừng, đường mòn (trail) hẹp, dốc, lá ướt trơn. Đến cây gạo — cây cao hai mươi mét, thân to bốn người ôm — Châu nhìn lên: con voọc treo ở cành ngang, độ cao sáu mét, tay trái bị bẫy dây thép, máu đã ngừng chảy (đông máu — tốt, nghĩa là không bị đứt động mạch). Voọc nhìn xuống — mắt hạnh nhân đen, sợ — kêu "khè khè" (tiếng voọc cảnh báo — giống tiếng ho, nghĩa là "đừng lại gần").
Châu — bác sĩ thú y, tốt nghiệp Doctor of Veterinary Medicine (DVM) tại Đại học Melbourne, Úc (2018, học bổng Australia Awards), chuyên ngành Wildlife Medicine (Y học động vật hoang dã), thực tập tại Taronga Zoo (Sydney — sở thú hàng đầu Úc, chuyên về bảo tồn linh trưởng), và từng tham gia cứu hộ orangutan ở Borneo (Indonesia — với Borneo Orangutan Survival Foundation). Châu biết: voọc sợ — nếu tiếp cận trực tiếp, voọc giẫy mạnh hơn, dây thép cắt sâu hơn, có thể đứt gân hoàn toàn (mất chức năng cầm nắm — voọc sống trên cây, mất tay = chết chậm). Cần gây mê.
Châu lắp blow dart — ống thổi phi tiêu gây mê dài 1.2 mét (mua từ Dan-Inject — hãng Đan Mạch chuyên thiết bị gây mê động vật hoang dã), nạp phi tiêu chứa ketamine 50mg + medetomidine 0.5mg (liều gây mê cho voọc 8kg — tính theo cân nặng ước tính, sai số ±1kg — chấp nhận được). Nhắm — khoảng cách sáu mét, góc 60 độ (hướng lên), qua sương mù — khó. Blow dart không phải súng — không có ống ngắm, không có cơ cấu nổ — chỉ có hơi thổi từ phổi Châu đẩy phi tiêu bay. Châu hít sâu — thổi. Phi tiêu bay — cắm vào đùi phải voọc. Voọc giật mình — kêu, giẫy — rồi chậm dần. Hai phút — ketamine tác dụng — voọc mềm, mắt nhắm, thở đều.
Kiểm lâm Hải leo cây — (Hải hai mươi tám tuổi, dân Hòa Vang gốc, leo cây từ nhỏ) — lên cành, tháo bẫy dây thép (cắt bằng kìm cắt thép — mang theo), bế voọc xuống (voọc mê, mềm — Hải ôm voọc bằng một tay, tay kia bám cây, xuống từ từ). Đặt voọc lên thảm cỏ — Châu kiểm tra: cổ tay trái — vết cắt sâu 1.5cm, dài 8cm, quanh cổ tay — gân flexor carpi radialis đứt một phần (partial tear — không đứt hoàn toàn). Rửa betadine — khâu bốn mũi (chỉ absorbable — tự tiêu sau hai mươi ngày, không cần cắt chỉ — voọc hoang dã, không thể bắt lại cắt chỉ). Băng gạ — băng ép (để tránh sưng). Tiêm kháng sinh (amoxicillin-clavulanate — phổ rộng, chống nhiễm trùng vết thương).
Voọc tỉnh sau bốn mươi phút (medetomidine reverse bằng atipamezole — tiêm để giải gây mê nhanh). Tỉnh — mắt mở, nhìn Châu — ba giây — rồi nhảy lên cây, tay phải bám, tay trái (băng gạ) co lại — chạy vào rừng. Biến mất trong sương mù Sơn Trà.
Châu ngồi xuống — đầu gối ướt (sương mù + cỏ ướt), tay vẫn cầm kìm cắt, mồ hôi đẫm áo. Nhìn vào rừng — nơi voọc vừa biến mất. Và nghĩ: đây là con voọc thứ mười bảy mà Châu cứu trong hai năm qua. Mười bảy con — mười bảy lần thức dậy lúc năm giờ sáng, mười bảy lần leo rừng, mười bảy lần blow dart. Và — mười bảy lần nhìn bẫy dây thép — giá hai nghìn đồng — suýt giết một sinh mạng Cực kỳ Nguy cấp.