Chương 1: Con Dốc Đầu Tiên
Đỗ Trọng Nghĩa lên Suối Giàng với một chiếc ba lô lớn hơn mức cần thiết. Trong đó có quần áo, giáo án, một ít thuốc cảm, mấy cuốn sách tranh và gần ba ký đồ mà mẹ anh nhét thêm vào phút cuối. Bà Lan gọi đó là “đồ để sống”, còn Nghĩa, sau nửa ngày đeo nó trên vai, chỉ gọi nó bằng một chữ: “nặng”.
Con đường từ thị trấn lên điểm trường không giống câu chuyện anh từng kể với bạn bè, về một chàng giáo viên trẻ đi bộ qua sương, mang chữ lên núi. Thực tế, đó là đường bê tông đứt quãng, xen những đoạn đất đỏ, có chỗ dốc đến mức người địa phương phải xuống xe máy dắt bộ mỗi khi trời mưa. Xe chở Nghĩa chỉ lên tới một ngã ba. Anh đi nhờ thêm một quãng bằng xe của cán bộ xã, rồi tự cuốc bộ nốt đoạn cuối, giày lún trong lớp bùn mỏng còn ướt từ đêm trước.
Thào A Phử, trưởng bản, đón anh ở gần nhà văn hóa. Ông đã ngoài năm mươi, dáng gầy và chắc, nói tiếng Việt chậm nhưng rõ từng chữ.
“Thầy mới phải không?”
“Vâng. Em là Nghĩa.”
“Cô Hoa đang ở điểm trường. Thầy tới đó trước đi. Mai mới gặp phụ huynh.”
Nghĩa hơi hụt hẫng. Suốt quãng đường lên, anh đã hình dung trưởng bản sẽ nắm tay mình mà nói một câu đại loại như “Bản đang chờ thầy”. Nhưng Phử chỉ nhìn xuống chân anh rồi hỏi:
“Thầy có mang ủng không?”
Nghĩa không mang. Phử nhìn đôi giày thể thao trắng của anh một lúc, khóe miệng nhếch lên thành nụ cười.
“Mai bẩn.”
Điểm trường là một dãy phòng cấp bốn nhỏ, không mới nhưng cũng chẳng phải căn nhà gỗ nghiêng ngả sắp đổ như trong những bức ảnh từ thiện anh từng xem. Mái tôn có vài chỗ dột đã được khoanh dấu bằng phấn. Một phòng có bảng, bàn ghế thấp, giá đồ dùng và mấy hộp học liệu cũ; phòng còn lại vừa làm kho vừa làm chỗ nghỉ tạm cho giáo viên luân phiên.
Cô Vàng Thị Hoa đang lau bảng khi anh bước vào. Cô khoảng ba mươi tuổi, quê ở một xã khác trong huyện, dạy ở trường chính và lên điểm lẻ theo lịch. Cô quay lại, nhìn anh từ đầu đến chân rồi dừng mắt ở thùng các-tông anh vừa đặt xuống.
“Anh Nghĩa?”
“Vâng.”
“Anh mang nhiều sách thế?”
“Em xin bạn bè được. Em nghĩ trên này thiếu sách.”
Hoa cúi xuống lật nắp thùng, rút ra vài cuốn xem qua.
“Thiếu thật. Nhưng đừng đưa hết cho trẻ ngay.”
Nghĩa ngạc nhiên. “Sao vậy chị?”
“Có cuốn chữ nhỏ quá. Có cuốn dành cho tuổi khác. Có cuốn nội dung không phù hợp.” Cô gõ nhẹ vào vách tường còn loang vệt ẩm. “Với lại ở đây chưa có chỗ chống ẩm, để lung tung một mùa là hỏng hết.”
Đó là bài học đầu tiên của anh trên núi. Sách không chỉ cần người mang lên; sách còn cần người chọn, chỗ để, cách dùng và người trông.
Hoa đưa anh xem sổ điểm danh. Danh sách có hai mươi mốt học sinh ở nhiều độ tuổi khác nhau. Một số em đi học đều, một số đi thất thường, có em tên nằm ở lớp đúng với tuổi nhưng khả năng đọc tiếng Việt thấp hơn nhiều. Nghĩa dò ngón tay theo từng dòng rồi hỏi điều mà anh nghĩ là cần biết nhất:
“Có bao nhiêu em chưa biết đọc?”
Hoa đáp ngay, không chút do dự: “Đừng hỏi như vậy.”
Nghĩa đỏ mặt. Hoa không tỏ ra khó chịu, chỉ kéo ghế ngồi xuống cạnh anh và giải thích chậm rãi:
“Có em đọc được tiếng Việt nhưng chậm. Có em hiểu bài bằng tiếng H’Mông nhưng chưa nói ra được bằng tiếng Việt. Có em nhận mặt chữ mà ghép câu thì khó. Có em học bị đứt quãng. Nếu anh gom tất cả lại gọi là chưa biết đọc, anh sẽ dạy sai từ đầu.”
Nghĩa mở sổ tay, chép nguyên câu ấy vào trang đầu tiên.
Chiều hôm sau, họ tổ chức một buổi gặp phụ huynh ngắn ở nhà văn hóa, Phử ngồi bên cạnh để dịch khi cần. Không khí không giống chút nào với buổi “thuyết phục người miền núi cho con đi học” mà Nghĩa từng tưởng tượng. Phụ huynh không cần ai thuyết phục; họ hỏi những câu rất cụ thể. Trời mưa thì có học không? Ngày nào con lớn phải ở nhà trông em? Nếu học muộn thì ai đưa các cháu về? Thầy ở đây bao lâu? Có phải đóng tiền sách không?
Một người đàn ông ngồi tận cuối phòng lên tiếng, giọng không gay gắt nhưng cũng chẳng mềm:
“Thầy trước cũng nói sẽ ở lâu. Ba tháng rồi đi.”
Câu “Em không đi đâu” đã lên tới đầu lưỡi Nghĩa, nhưng anh dừng lại. Hợp đồng của anh có thời hạn. Anh không biết ba năm nữa mình sẽ ở đâu. Hứa một điều mình chưa nắm chắc chỉ để tạo niềm tin lúc này là cách nhanh nhất để đánh mất niềm tin về sau.
“Em có hợp đồng hai năm ở đây, có thể gia hạn,” anh nói. “Trong thời gian đó em sẽ làm đúng trách nhiệm của mình. Nếu có thay đổi gì, em sẽ báo trước cho nhà trường và cho các bác.”
Phử gật nhẹ. Người đàn ông cuối phòng không nói gì thêm, nhưng cũng không bỏ về.
Buổi dạy đầu tiên của Nghĩa có mười sáu em. Giàng Thị Mây, bảy tuổi, ngồi ngay hàng đầu, mắt tròn xoe nhìn chồng sách trên bàn giáo viên. Thào A Sử, mười lăm tuổi, ngồi sát cửa ra vào như sẵn sàng đứng dậy bất cứ lúc nào. Sử cao hơn hẳn đám bạn cùng lớp, và từ cách cậu khoanh tay, Nghĩa đoán cậu chẳng thích gì việc bị xếp ngồi chung với lũ trẻ con.
Nghĩa cầm lên một cuốn truyện tranh cổ tích, định cho từng em đọc một đoạn. Hoa đứng cạnh, ghé tai anh nói khẽ:
“Đừng dùng nó để kiểm tra đọc. Dùng để kể chuyện thôi.”
Anh hiểu ý. Thay vì gọi tên từng em, anh giơ tranh cho cả lớp xem và hỏi bằng những câu tiếng Việt thật đơn giản: con gì đây, nó đang đi đâu, nó có sợ không. Gặp từ khó, Hoa giải nghĩa lại bằng tiếng H’Mông, và lớp học bắt đầu rì rầm.
Mây kể nhiều nhất. Cô bé biết tên từng loại cây, phân biệt được mấy thứ lá mà Nghĩa nhìn chỉ thấy giống nhau, tả con đường qua nương chi tiết hơn bất kỳ tấm bản đồ nào anh từng xem. Nhưng khi anh đề nghị em viết một câu tiếng Việt lên bảng con, Mây chỉ viết được vài chữ rời rạc rồi cắn bút nhìn anh.
Điều đó không làm vốn hiểu biết của em nhỏ đi chút nào. Nó chỉ cho Nghĩa thấy việc của mình là giúp em nối những gì em đã biết với thứ ngôn ngữ của trường học.
Đến lượt Sử, cậu đọc chậm một câu ngắn, vấp ở giữa rồi dừng hẳn, mắt nhìn ra cửa.
“Em thấy học khó ở đâu?” Nghĩa hỏi.
Sử nhún vai. “Học để làm gì?”
Nghĩa đã chờ câu này. Anh từng chuẩn bị sẵn một câu trả lời đẹp đẽ về tương lai, tri thức, những cánh cửa và ước mơ. Nhưng mới một ngày ở đây, Hoa đã khiến anh thận trọng hơn với những câu trả lời đẹp.
“Em muốn làm gì?”
“Em chưa biết.”
“Ở nhà em hay làm gì?”
“Đi nương, chở chè, tính tiền khi bán.”
“Em có phải đọc tin nhắn của người mua không?”
“Có. Em đọc chậm.”
“Vậy mình bắt đầu từ thứ em cần đọc,” Nghĩa nói. “Chuyện xa hơn để sau.”
Sử nhìn anh lâu hơn một chút. Cậu không cười, cũng không đáp, nhưng cậu ngồi lại đến hết buổi.
Cuối ngày, Nghĩa mở thùng sách của mình ra giữa sàn. Hoa ngồi xuống bên cạnh, cùng anh phân loại từng cuốn: một chồng dùng được ngay, một chồng để dành cho học sinh lớn, một chồng tạm cất vì chưa phù hợp. Chồng thứ ba cao hơn anh tưởng.
“Anh thất vọng à?” Hoa hỏi.
“Một chút.”
“Vì sách không cứu được mọi thứ ngay?”
Nghĩa bật cười. “Chắc vậy.”
Hoa đóng nắp thùng, dán lại băng keo. “Ở đây không thiếu người tốt. Thiếu cái làm được đều đặn.”
Tối đó, Nghĩa gọi cho mẹ. Sóng điện thoại chập chờn, giọng bà Lan lúc rõ lúc nhòe.
“Con tới rồi.”
“Có ăn chưa?”
“Rồi ạ.”
“Đường khó không?”
“Khó hơn con tưởng.”
“Trẻ con thế nào?”
Nghĩa nhìn ra ngoài cửa sổ. Sương xuống rất nhanh, phủ trắng khoảng sân nhỏ trước lớp.
“Giỏi nhiều thứ con không giỏi.”
Mẹ anh cười ở đầu dây bên kia. “Thế thì tốt. Con còn có cái để học.”
Sáng hôm sau, đôi giày trắng của Nghĩa lấm đỏ đúng như Phử đã đoán. Anh nhìn chúng một lúc và thấy mình không tiếc.
Con dốc đầu tiên của anh hóa ra không phải con đường lên núi. Nó là đoạn dốc đi từ ý nghĩ “mình đến để cứu” xuống một câu khiêm tốn hơn nhiều: mình đến để làm việc cùng họ.