Chương 1: Mùa Vàng Sau Bão
Bão số 12 đi qua xã Tân Thới trong một đêm dài như cả một đời người. Khi trời sáng, Tuấn đứng trên con đê đất nham nhở, nhìn xuống một héc-ta lúa sắp bông đang ngập ngụa trong nước đục ngầu. Không một cây lúa nào đứng dậy được nữa. Gió qua ngọn tre đầu đê kêu rèo rèo, và đó là tiếng động duy nhất còn lại.
Hạnh đứng cạnh anh, tay ôm Bé Su đang ngủ gà ngủ gật. Cô không khóc. Từ lúc về quê ba năm nay, Hạnh ít khi khóc. Cô chỉ nói khẽ:
— Mất trắng rồi anh ạ.
Bốn trăm triệu tiền đất. Bảy mươi triệu tiền giống, phân bón, nhân công vụ đông xuân vừa rả xuống tuần trước. Số nợ đó trong đầu Tuấn không phải con số — nó là tiếng cày đêm qua của mẹ chồng gõ cửa, là giấy hẹn ngân hàng đầu tháng, là bàn tay anh chai sần từng chuyển từ cọng xà gồ công trình sang cọng rẫy đất quê nhà.
Suốt tuần sau, mùi lúa úng lên men chua xộc vào mũi mỗi sớm. Người ta cõng nhau đi vớt những gì còn vớt: vài bông lúa dập nát đem phơi làm cỏ, chiếc ghe cũ chìm nghỉu được kéo lên, rồi ngồi trên đê bóc thuốc lá nhìn trời. Cô bé Su lần đầu thấy cha mình ngồi im lâu thế, hỏi mẹ: "Sao ba không đi cắt lúa nữa hả mẹ?" Hạnh đáp: "Lúa đi ngủ rồi con. Mình đợi cây khác dậy."
Đầu tháng ngân hàng gọi điện nhắc hẹn đúng giờ làm việc. Tuấn đứng ngoài sân nghe xong, cất điện thoại vào túi áo mồ hôi vẫn còn đọng mùi đất ngập. Anh nói với Hạnh đúng một câu: "Anh tính về làm lại công trình." Hạnh không cãi, cũng không đồng ý. Cô chỉ nói: "Anh cho em ba ngày."
Tối đó Hạnh xếp con ngủ rồi ngồi trước máy tính cũ, cứ lướt qua những trang chợ trực tuyến. Tuấn biết cô đang làm gì mà không muốn hỏi. Người vợ bán rau ba năm ở chợ đầu mối có một thói quen: khi mọi thứ bế tắc, cô nhìn vào giá. Ba đêm liền cô ngồi đó, đèn vàng in một cái bóng nhỏ lên vách, viết ra những cột số mà Tuấn sáng sau mới đọc được.
Buổi họp hợp tác xã Tân Thới ba ngày sau bão thừa đủ tiếng thở dài. Nhà văn hóa xã hẹp mà ngồi nhiều như nấm mốc. Bác Hai Dậu — chủ nhiệm HTX sáu mươi hai tuổi, cổ tay chằng rễ cây — gõ gót dép cao su lên nền xi măng và hỏi một câu duy nhất:
— Còn ai còn ruộng sống không?
Không ai trả lời. Bão lấy mùa của cả xã. Người ta nói về đi làm xa, về bán đất, về chuyện cưới xin phải lùi. Chị Ba vỗ đùi:
— Trồng lại thì trồng cái gì? Nước mặn đã vào ruộng, phèn nổi lên. Lúa chết đứng.
Lúc đó Hạnh đứng dậy. Cô nói không to, nhưng đủ để cả phòng quay lại:
— Tôi đề nghị trồng cà chua.
Cười vang lên trước cả câu nói dứt. Chị Ba gấp đôi lần người khác: "Cà chua? Trái bé như ngón tay cái, ai mua?" Hạnh không cãi bằng lời. Cô đặt điện thoại lên bàn, mở trang một cửa hàng đặc sản miền Tây, chỉ vào dòng cà chua sấy bán năm trăm gram hơn hai trăm nghìn đồng — gấp ba mươi lần giá cà tươi ngoài chợ, để được nửa năm không thối.
— Đất mình giờ chua phèn, nước mặn ăn vào tầng đất trên. Lúa không đứng nổi, nhưng cà chua chịu hạn, chịu mặn nhẹ, rễ cạn. Bão ép đất mình khô — thì trồng cây thích khô. Còn sấy lên thì bán quanh năm, không phải chạy theo giá rớt như cà tươi.
Tranh cãi nổ lên ngay. Người già bảo đất trồng lúa ba đời không thể bỏ. Người trẻ hỏi ai mua. Chị Ba nêu câu đau nhất: "Tiền đâu mà đổi cây? Ruộng mất rồi, giờ còn cái nợ." Tuấn ngồi im suốt buổi họp, chỉ đến cuối mới đứng lên nói một câu ngắn: "Đất tôi sẵn. Tôi làm trước." Hạnh thêm vào phần vợ chồng mình cùng bảy hộ đã lén đến nhà hỏi cô suốt ba ngày — chuyện cô không đứng ra họp, cô đi từng nhà.
Bác Hai Dậu im một lúc, rồi hỏi ông Khoa — kỹ sư nông nghiệp huyện ngồi cạnh cửa. Ông Khoa gật đầu chậm rãi:
— Giống cherry nhỏ trái đi được. Nhưng phải có tưới nhỏ giọt, phải có nơi sấy chuẩn. Không thì trái chín một lúc không ai mua đủ, thối nhanh hơn lúa.
Chị Ba chép miệng. Nhưng bác Hai Dậu đã quyết một điều cả xã không ngờ: HTX sẽ đứng ra làm chỗ vay tín dụng chính sách cho bảy hộ đầu tiên dám chuyển đổi — và Tuấn, Hạnh đứng đầu danh sách đó. Ông nói thêm: "Tôi sáu mươi hai tuổi, trồng lúa năm mươi năm. Nếu đất không còn muốn lúa, thì đất ấy muốn cái khác. Không phải bỏ đất — là nghe đất."
Họ chia một héc-ta ra ba phần. Phần đầu Tuấn trồng cà chua cherry trên nền gò cao mới đắp, tưới nhỏ giọt bằng bao bố lát căng đúng ông Khoa chỉ. Phần hai để đất nghỉ cho phèn hạ dần. Phần ba gieo đậu xanh ngắn ngày cho có tiền trang trải.
Những tuần đầu là những tuần học lại nghề làm đất. Tuấn đắp gò khi trời còn lạnh đầu xuân, vai băng những luồng đất cao ngang đầu gối, tay bưng từng ô đất phèn bốc mùi chua gay. Ông Khoa đạp xe máy đến ba lần một tuần, ngồi xổm giữa luồng chỉ cách đặt giọt, cách giăng lưới chống sâu bệ không cần phun thuốc nhiều. Hạnh ghi tất cả vào quyển sổ bìa da cũ hồi còn bán chợ — quyển sổ từng ghi giá rau từng ngày giờ ghi ngày trồng, ngày ra hoa, độ ẩm đất, giờ nắng.
Bảy hộ đầu tiên của HTX làm theo trên đám của mình, chung một thuyền sấy mượn của huyện. Làng vẫn xì xào: "Trồng cái trái rau quả, chín một lượt không chợ nào chở kịp." Bác Hai Dậu chỉ đáp: "Đợi sấy xong rồi nói."
Cà chua lớn nhanh hơn lúa. Bảy mươi ngày sau ngày trồng, chùm trái đầu tiên chuyển từ xanh sang vàng cam rực như những lồng đèn nhỏ. Tuấn hái trái đầu tiên đưa Bé Su. Cô bé cắn, nhăn mặt vì chua, rồi cười vì ngọt. Hạnh chụp tấm ảnh đó. Đó là tấm ảnh đầu tiên của gia đình sau bão.
Nhưng rồi trái chín nhanh hơn tay họ xử lý. Máy sấy của xã — một cái máy sấy nông sản cũ HTX mượn của huyện — quay đủ lượt không kịp. Mẻ đầu tiên Hạnh tự sấy trong căn bếp lợp tôn: cắt trái đôi, trải trên khay, sấy sáu mươi độ. Cô canh bằng mắt, không có đồng hồ đo ẩm. Đêm đó trời đổ mưa bất ngờ, hơi ẩm tràn vào. Sáng sau mẻ cà chua mốc xanh.
Tuấn ngồi nhìn mẻ phải đổ đi, không nói. Ba mươi ký trái chín đi làm phân — tiền công thu hoạch, tiền gas sấy, tiền hy vọng của hai vợ chồng đêm trước nằm tính lời trên giấy. Chiều hôm đó anh đạp xe về phía quốc lộ, đứng lâu trước bảng hiệu nhà thầu xây dựng quen cũ, nơi anh từng đứng trên giàn giáo mười hai tiếng một ngày. Người ta gọi vào hỏi làm lại không, lương hai trăm tám một ngày. Tuấn trả lời: "Để tôi về nhà đã." Trở về nhà lúc khuya, thấy Hạnh còn ngồi bên cái máy sấy im, anh nói một câu duy nhất:
— Em sấy tiếp đi. Anh không bỏ.
Hạnh không hỏi chuyện nhà thầu. Cô chỉ lấy tờ giấy bút, chia lại toàn bộ quy trình: độ mỏng lát cắt bốn mi-li-mét, trải một lớp không chồng trái, nước nêm chỉ nửa chén muối đường cho ba ký, sấy sáu mươi lăm độ đúng chín giờ, để nguội hoàn toàn trước đóng hút chân không. Cô ghi sai của đợt trước vào tờ giấy đó như người ta ghi một lần ngã. Rồi cô gom tiền bán đậu xanh, mua một chiếc đồng hồ đo ẩm và ba cái khay inox — mấy thứ dụng cụ đầu tiên của cái mà sau này xã gọi là quy trình Tân Thới.
Mẻ thứ hai đẹp như hình trên internet: lát cà chua uốn cong, màu hổ phách đỏ, khô mà vẫn dẻo, cắn vào ngọt đậm ở cuối lưỡi. Hạnh đem lên chợ tỉnh xin nhờ cửa hàng đặc sản bán thử. Tuần đầu bán được ba ký. Tuần sau mười hai ký — khách quay lại mua làm quà. Cô mở một trang mạng nhỏ, đăng đúng tấm ảnh Bé Su cắn trái cà chua, viết ba dòng: Từ đồng sau bão. Sấy chậm chín giờ. Không chất gì thêm.
Đơn hàng đầu tiên trên mạng là một người ở thành phố mua hai ký gửi cho bà mẹ. Sau đó là một quán cà phê mua làm mứt ăn kèm. Rồi một cửa hàng hữu cơ đặt trước hai mươi ký mỗi tháng. Tiền đầu tiên từ cà chua sấy — bốn triệu rưỡi — Hạnh đặt lên bàn ăn tối hôm đó, giữa đĩa rau muối và bát cá kho. Tuấn nhìn tiền rồi nhìn vợ, và lần đầu từ ngày bão anh cười trước.
Khi đồng cà chua của Tuấn ra hoa vụ thứ hai, năm hộ khác trong HTX đã đứng xếp hàng xin bác Hai Dậu ghi tên. Chị Ba — người cười to nhất buổi họp đầu — mang một rổ trái cà chua chín của đám mình đến nhờ Hạnh xem "sấy sao cho giống của em". Hạnh chỉ không giấu gì; cô in ra mười bản tờ quy trình, phát cho từng hộ một bản như phát bài học. Tuấn thì dìu củ máy sấy mới HTX vừa mua vào chỗ đặt, cái máy đủ lớn để sấy cho tám hộ một lượt, đặt trong nhà văn hóa xã mà người ta bắt đầu gọi là xưởng.
Mùa đông năm ấy không còn ai nói về lúa. Người ta nói về độ ẩm, về giờ sấy, về đơn hàng. Sổ bìa da của Hạnh đã chuyển thành cuốn sổ chung của HTX; trang đầu vẫn là tờ giấy ghi sai của mẻ thứ nhất, cô không xé nó đi.
Một năm sau ngày bão số 12, Tuấn lại đứng trên con đê đất đó. Dưới chân anh không phải ruộng ngập nước. Là hàng ngàn gốc cà chua trĩu trái — trái vàng cam xen vàng kim, chín đồng loạt dưới nắng tháng tư — trải dài đến cuối đồng, đến những đám của hộ khác tiếp nối như một cánh đồng vàng rực một màu duy nhất.
Xưởng sấy của HTX Tân Thới chạy hai ca. Nhãn túi in dòng chữ Cà chua sấy Tân Thới. Bác Hai Dậu ký hợp đồng bao tiêu với một doanh nghiệp phân phối ở thành phố; giấy hẹn ngân hàng đầu tháng của Tuấn đã chuyển thành phiếu trả đúng hạn. Chị Ba thu hoạch giỏi nhất xã — người ta hay đùa bà sấy cà chua ngon hơn cả người nghĩ ra nó.
Chiều thu hoạch đợt đầu, cả xã ra đồng như ra hội. Phụ nữ bế thùng xốp đựng trái chín, đàn ông gùi lên xe tải chở về xưởng. Ông Khoa đứng cạnh máy đo, gọi to độ ngọt từng mẻ. Có người mang ra con đê chỗ Tuấn từng đứng nhìn lúa chết, múc một túi trái vàng đặt lên vai anh: "Cầm đi, trái của đồng mình." Tuấn cầm, và thấy túi nặng khác tiền — nặng bằng chính mùa mình đã mất, đổi lại bằng một mùa khác.
Bé Su chạy trước trên đường đồng, tóc bay. Hạnh đi cạnh Tuấn, chỉ về phía chân trời:
— Vụ này em đặt tên cho xưởng. Mùa Vàng.
Tuấn cười. Anh nhớ đêm đứng trước bảng hiệu nhà thầu, cái đêm gần như quay đầu. Bão không lấy đi đường sống của họ — nó chỉ ép họ đổi đường. Và con đường mới này, mùa đầu tiên đã vàng.
Gió qua đồng cà chua mang mùi ngọt khô của trái chín. Tuấn nghe nó giống như tiếng lúa năm xưa, nhưng dịu hơn — như tiếng một mùa không còn sợ bão.
Mở mục lục để tải danh sách chương.