Chương 8: Tên Ở Đúng Chỗ

Ba tháng sau Paris, Phương Anh thay tấm biển trong studio. Không phải đổi tên thương hiệu. Tấm biển mới, chữ đen trên nền gỗ mộc, chỉ ghi một dòng: “Mọi dự án đều ghi riêng công thiết kế, công phát triển và công thủ công.”

Bảo Ngọc đứng chống nạnh đọc, rồi lắc đầu. “Khách tới may đồ lại tưởng bước nhầm vào văn phòng luật.”

“Càng tốt.”

“Chị hết thuốc chữa rồi.”

Studio vẫn nhỏ: hai thợ chính, một trợ lý làm rập, một thực tập sinh. Đơn hàng từ Paris không nhiều như báo chí trong nước tưởng tượng. Một cửa hàng nhận sáu look, một người mua Nhật đặt thử hai, còn hai đơn khác không đi tới hợp đồng vì vướng số lượng tối thiểu và giá. Nhưng dòng tiền đủ để tháng ấy Phương Anh không phải vay mượn mới trả được lương. Cô coi đó là thành công.

Quân Couture vẫn tồn tại, không bị ai “cấm cửa khỏi ngành”. Show tiếp theo của họ không dùng bất kỳ thứ gì của Phương Anh. Studio còn công bố một quy định mới về nguồn tư liệu và việc ghi công người đóng góp. Có người bảo đó chỉ là chiêu truyền thông sau scandal. Có thể lắm. Phương Anh không dành thời gian đo đếm động cơ của người khác. Nếu quy định ấy giúp một trợ lý nào đó về sau được ghi tên rõ ràng hơn, thì nó vẫn có ích.

Chị Hạnh, thợ rập chính bên đó, nhắn cho cô một dòng: “Giờ studio bắt ghi sổ nguồn cho mọi thứ. Phiền muốn chết.” Phương Anh trả lời: “Em xin lỗi chị.” Chị Hạnh gửi lại một biểu tượng mặt cười.

Người cựu thực tập sinh từng chuyển thư mục cho bên Quân cũng gửi email xin lỗi. Người đó viết rằng khi ấy chỉ nghĩ mình gửi “tài liệu tham khảo”, không hiểu trợ lý của Quân sẽ dùng làm nguồn phát triển sản phẩm. Phương Anh đọc hai lần. Có thể là thật. Cũng có thể chỉ là một cách giảm nhẹ trách nhiệm. Cô trả lời: “Tôi đã nhận. Lần sau nếu file không phải của bạn, hãy hỏi trước khi chuyển đi.” Không làm bạn lại, cũng không tiếp tục truy đuổi.

Một buổi chiều, Khải Minh ghé studio với hai ly cà phê sữa đá trên tay. “Bộ tiếp theo thế nào rồi?”

Phương Anh chỉ vào tấm bảng ý tưởng đã được phủ kín bằng một tấm khăn. “Chưa cho xem.”

“Tôi là người giám tuyển từng nhớ cả màu phù sa của cô đấy.”

“Thế lại càng nguy hiểm.”

“Muốn tôi ký thỏa thuận bảo mật không?”

“Có thể lắm.”

Anh ngồi xuống chiếc ghế đẩu cạnh bàn cắt, khuấy đá trong ly. “Cô vẫn sợ bị lấy à?”

Phương Anh nghĩ một lúc. “Có.”

“Vậy sao vẫn làm?”

“Không làm thì người khác cũng chẳng cần lấy.”

Khải Minh bật cười. Chuyện giữa hai người vẫn chưa thành một thứ gì rõ ràng. Họ đi ăn với nhau vài lần, nói về nghề nhiều hơn nói về tình cảm. Phương Anh không muốn mọi câu chuyện nghề nghiệp của một nữ nhà thiết kế đều khép lại bằng cảnh “có người đàn ông nhìn ra viên ngọc”. Khải Minh cũng đủ tinh tế để không tự nhận vai đó. Có lần anh nói: “Tôi nhớ bộ sưu tập vì nó tốt, không phải vì tôi phát hiện ra cô.” Phương Anh thích câu ấy. Không ai phát hiện ra cô như phát hiện một kho báu. Cô đã làm việc từ trước khi người ta để ý, và sẽ tiếp tục làm khi ánh nhìn của họ đã đi chỗ khác.

Cuối quý ba, hệ thống ghi công mới của studio gặp trục trặc đầu tiên. Trong một buổi thử đồ, cô thực tập sinh góp ý một chi tiết túi nhỏ. Phương Anh thích, và phát triển tiếp ý ấy. Tới lúc làm tài liệu báo chí, không ai biết nên ghi phần đóng góp đó thế nào. Phương Anh gọi cô bé vào.

“Em có muốn được ghi tên không?”

Cô bé đỏ bừng mặt. “Em chỉ nói có một câu thôi mà chị.”

“Nhưng câu đó làm bộ đồ thay đổi.”

Cuối cùng, tài liệu báo chí ghi “hỗ trợ thiết kế”, còn tên cô thực tập sinh được thêm vào sổ phát triển nội bộ. Phương Anh nhận ra việc ghi công cũng không thể biến thành một nghi thức máy móc. Nó cần trò chuyện, cần xác định phạm vi, và cần sự đồng ý của chính người đã góp phần.

Cuối năm, một trường thiết kế mời cô tới nói chuyện về quyền tác giả. Một sinh viên giơ tay hỏi ngay: “Chị làm sao để bảo vệ ý tưởng không bị sao chép ạ?”

“Không có cách nào bảo vệ tuyệt đối cả,” Phương Anh đáp. Cả hội trường thoáng thất vọng. “Nhưng có cách để làm cho quá trình rõ ràng hơn.”

Cô nói về hợp đồng, về việc ghi công người đóng góp, sổ theo dõi mẫu, lịch sử các phiên bản, về chuyện đừng chia sẻ file bừa bãi. Rồi cô thêm: “Nhưng đừng biến việc tự bảo vệ thành lý do để không hợp tác. Thời trang vốn là nghề của rất nhiều người.”

Một sinh viên khác hỏi: “Vậy nếu thầy góp ý cho một bộ sưu tập, thầy có được ghi công không ạ?”

“Tùy thầy góp gì,” cô đáp. “Nếu sửa rập, ghi phát triển rập. Nếu phối đồ, ghi phối đồ. Còn nếu chỉ nói ‘đẹp đấy’, thì đừng biến người ta thành đồng thiết kế.”

Cả phòng cười ồ. Sau buổi nói chuyện, cô nhận được email của một bạn trẻ đang tranh chấp với studio cũ. Phương Anh không nhận đứng ra xử lý, chỉ gửi đầu mối luật sư và dặn bạn ấy lưu giữ mọi nguồn.

Nhà trường đề nghị cô mở một buổi workshop riêng về “bảo vệ ý tưởng”. Phương Anh đổi tên thành “Làm rõ đóng góp trong quy trình sáng tạo”, vì cô không muốn dạy sinh viên sống trong tâm thế ai cũng sắp lấy đồ của mình. Bài tập đầu tiên là cho một nhóm cùng phát triển một look, rồi cuối buổi mỗi người tự viết xem mình nghĩ phần nào thuộc về ai. Kết quả lệch nhau tới mức cả lớp phải bật cười.

“Đó là lý do phải nói sớm,” cô bảo họ. “Đừng chờ tới khi có tiền, có danh tiếng hay có tổn thương rồi mới hỏi.”

Cô không muốn trở thành “người phát ngôn cho mọi nạn nhân bị đạo nhái”. Nghề của cô vẫn là thiết kế.

Tối đó, Phương Anh về studio. Trên ma-nơ-canh là look đầu tiên của bộ mới, và vai trái lại kéo. Cô đứng nhìn một lúc, rồi bật cười thành tiếng. Thu Hạ chắc chắn sẽ mắng. Cô cầm viên phấn may, đánh dấu chỗ phải tháo. Trên chiếc bàn bên cạnh là cuốn catalog Paris có in tên cô. Cô không đóng khung nó, chỉ để lẫn giữa những cuốn sổ phác thảo và xấp hóa đơn.

Cô lấy thước đo lại vai trái. Lệch bảy milimét. Không có hội đồng nào sửa giúp chỗ này. Cô gọi cho Thu Hạ, đặt lịch thử đồ mới và ghi tên người phụ trách vào bảng theo dõi. Trước khi tắt đèn, cô cập nhật sổ phát triển của look mới, ghi cả việc sửa bảy milimét lẫn tên Thu Hạ ở vòng thử tiếp theo.

Tên ở đúng chỗ không làm công việc nhẹ đi. Nó chỉ khiến trách nhiệm với cái tên ấy rõ ràng hơn.