Chương 9: Mẫu Lưu Trong Tủ Lạnh
Mẫu lưu trong tủ lạnh không biết ai đang thắng trên mạng. Nó chỉ có mã, ngày lấy, chữ ký của người niêm phong và nhiệt độ bảo quản. Đăng đứng trước tủ mẫu ở hợp tác xã, hơi lạnh phả ra mặt, lấy ra ba lọ của những lô đầu mùa.
Mỗi lọ chỉ năm mươi mililít. Không đủ để cứu một doanh nghiệp bằng phép màu nào, nhưng đủ để trả lời một câu hỏi, nếu nó được giữ đúng cách.
Luật sư vừa gọi. Công ty cũ đã chính thức gửi yêu cầu chấm dứt việc “sử dụng trái phép quy trình giảm ẩm và dữ liệu nhà cung cấp”. Cùng lúc đó, một tờ báo chuyên ngành dẫn lời Hoàng Duy Khang, khẳng định dự án của Đăng “sao chép công nghệ nhưng không kiểm soát được kim loại nặng”. Hai câu chuyện khác nhau đã bị trộn làm một.
Đăng triệu tập họp. Anh không để phản ứng truyền thông đi trước hồ sơ.
Việc đầu tiên là quyền công nghệ. Người kỹ sư quá trình mang tới toàn bộ sổ ghi thí nghiệm từ tháng đầu tiên: các thông số được phát triển lại từ đầu, thiết bị khác, chu kỳ khác, không có một tệp quy trình cũ nào. Luật sư cho rằng đây là lớp bảo vệ quan trọng, nhưng tranh chấp vẫn phải được giải quyết theo đúng thủ tục.
“Đừng viết bài nói họ kiện sai.” bà dặn.
“Tại sao?”
“Vì họ có quyền đặt câu hỏi nếu nghi ngờ bí mật kinh doanh bị sử dụng.”
“Nhưng tôi biết mình không dùng.”
“Biết không thay được việc chứng minh.”
Đăng đã nghe câu ấy nhiều đến mức bắt đầu ghét nó. Nhưng nó vẫn đúng.
Việc thứ hai là những sản phẩm VietHoney mà họ đã mua ngoài thị trường. Phòng thử nghiệm gửi báo cáo đầy đủ. Họ không thể kết luận “mật giả” chỉ dựa trên một chỉ số. Nhưng ở hai mẫu, thành phần carbohydrate và kết quả phân tích xác thực khiến phòng thí nghiệm phải ghi chú rằng thành phần không phù hợp với tuyên bố mật ong nguyên chất đơn nguồn, khi so với mẫu đối chứng. Phổ phấn hoa của một mẫu cũng không tương thích với kỳ vọng về nguồn bạc hà Hà Giang. Mẫu còn lại thì phù hợp hơn.
“Tức là không phải sản phẩm nào của họ cũng có vấn đề.” Mỷ nói.
“Đúng.” Đăng đáp. “Và đó mới là điều khiến mình phải cẩn thận.”
Nếu cả ba hũ đều “xấu”, câu chuyện sẽ dễ kể biết bao. Thực tế phức tạp hơn nhiều: có thể VietHoney đang trộn nguồn theo từng mẻ, có thể một số lô đúng còn một số lô sai, cũng có thể mẫu mua ngoài chợ bị ảnh hưởng bởi cách bảo quản. Muốn biết, phải đi từ lô.
Đăng nhìn lại mã trên nắp hũ: MH-DV17-11. Trong cuốn sổ tay cũ, tiền tố MH-DV từng được dùng cho mật bạc hà. Nhưng từ ngày bị loại khỏi công ty, anh không còn quyền truy cập hệ thống để biết “17-11” nghĩa là gì.
“Mình không thể lôi cuốn sổ cũ ra mà đoán.” Khánh An nói qua cuộc gọi.
“Tôi biết.”
“Vậy tìm từ nguồn công khai.”
Họ bắt đầu từ cái nhãn: ngày đóng gói, nhà máy, số công bố sản phẩm, thông tin nhà phân phối. Không có gì đủ để nối tới báo cáo M17.
Cho tới khi một đơn vị thu mua cũ của trang trại liên hệ. Họ không gọi vì muốn giúp Đăng, mà vì chính họ cũng đang lo rủi ro với nguồn hàng đã mua. Người phụ trách gửi sang bảng đối chiếu các lô VietHoney họ nhận trong ba tháng. Trong đó có MH-DV17-11, khối lượng tám tấn, hồ sơ nguồn kèm theo ghi “vùng nguyên liệu Đồng Văn – lô liên kết 17”.
“Anh có biết vùng liên kết 17 là ở đâu không?” người phụ trách hỏi.
Đăng không biết. Nhưng ông Sình biết một chuyện. “Mùa này bên Khang mua ở Đồng Văn không đủ tám tấn cho riêng một lô ấy đâu.”
“Bác dựa vào đâu ạ?”
“Tôi không biết con số chính xác.” Ông lắc đầu. “Chỉ biết mấy nhà lớn quanh đây năm nay bán chia nhiều chỗ. Chẳng nhà nào đủ nhiều cả.”
Đó vẫn chỉ là ước đoán, và Đăng không dùng nó. Thứ anh cần là đối soát giữa lượng mua vào và lượng bán ra.
Khánh An đề nghị đơn vị thu mua kia yêu cầu VietHoney cung cấp hồ sơ nguồn theo đúng quyền hợp đồng của họ. Vài ngày sau, họ nhận được một bảng tổng hợp. Danh sách nông hộ không đầy đủ, một phần nguyên liệu chỉ ghi “nguồn gom chung”, không rõ xã nào. Đó là một dấu hiệu đáng ngờ về thương mại, chưa phải bằng chứng gian lận.
Bên mua quyết định tạm dừng nhận lô mới và yêu cầu đánh giá nguồn. Đăng không tham gia nhóm đánh giá để tránh xung đột lợi ích, Khánh An cũng vậy. Một đơn vị kiểm tra chuỗi cung ứng độc lập được bên mua thuê làm việc này.
Trong lúc chờ, Đăng phải đối diện với một vấn đề của chính mình. Trong hợp tác xã bắt đầu có người muốn dùng kết quả kiểm nghiệm VietHoney để quảng cáo kiểu: “Mật của chúng tôi sạch, đối thủ pha đường.”
Mỷ mang bản nháp tờ quảng cáo tới. Đăng cầm bút gạch bỏ.
“Mình chỉ nói các mẻ hàng của mình được kiểm nghiệm thế nào.”
“Nhưng bên kia đánh mình trước.”
“Vậy mình học cách làm giống họ à?”
Mỷ bực bội gắt lên: “Cậu lúc nào cũng đúng quy trình, chậm chết đi được.”
Đăng nhìn bà. “Bà có muốn một ngày nào đó có người mua ba hũ của mình rồi kết luận cả hợp tác xã gian lận không?”
Mỷ im lặng một lúc. “Không.”
“Vậy đừng làm thế với họ.”
Bà vò tờ quảng cáo trong tay. “Khó làm người tử tế thật.”
“Cháu không chắc mình tử tế đâu.” Đăng cười. “Cháu chỉ không muốn tự phá cái mình đang xây.”
Cuối tuần, đơn vị đánh giá chuỗi cung ứng gửi yêu cầu phỏng vấn một số nông hộ từng bán cho VietHoney. Ông Sình được mời vì đã bán cho họ trong mùa trước. Trước buổi phỏng vấn, ông ghé qua hỏi Đăng: “Tôi nói hết à?”
“Bác nói đúng phần bác biết.”
“Tôi từng thấy xe từ Cao Bằng chở mật vào kho bọn họ.”
Đăng khựng lại. “Bác có chắc đó là mật không?”
“Thùng màu xanh, tài xế bảo là mật.”
“Bác có giấy tờ gì không?”
“Không.”
“Vậy bác nói đúng câu đó thôi. Đừng nói ‘họ trộn mật Cao Bằng vào mật Đồng Văn’.”
Ông Sình lườm anh. “Cậu dạy tôi nói đấy à?”
“Cháu chỉ nhắc bác phân biệt điều mình thấy với điều mình nghĩ.”
Ông lão im một lúc lâu, rồi gật đầu. “Được.”
Đăng đóng cửa tủ mẫu, nghe tiếng máy nén khẽ rung trở lại. Một giọt mật không biết nói dối. Nhưng người cầm nó có thể kể xa hơn nhiều so với những gì nó thật sự chứng minh. Điều anh phải học là dừng lại đúng chỗ.