Chương 8: Mẫu 1372 không phải thành công lớn nhất
Bảy năm sau cái đêm mẫu 1372 cho ra con số chín mươi bảy phần trăm, nó vẫn nằm trong phòng B7. Không đặt trong tủ kính, không có tấm biển “mẫu vật lịch sử”. Chỉ là một miếng polymer đã ngả màu, nằm trong túi đựng mẫu cùng bản in nhật ký độ ẩm của đêm hôm ấy. Trên túi, tôi viết bằng bút đen: “1372 – phục hồi 97% – không đại diện. Độ ẩm vọt lên 91%. Dao động lô nguyên liệu. Chưa giải thích được hoàn toàn.”
Sinh viên mới thường nhìn nó lâu hơn những mẫu thương mại của Đông Hải. Không phải vì nó đẹp, mà vì ai cũng thích một kết quả gần như hoàn hảo có câu chuyện ở phía sau.
Giờ tôi phụ trách một nhóm nhỏ trong B7. Thầy Đạt đã bớt việc quản lý, nhưng ông vẫn đến dự các buổi sinh hoạt khoa học, vẫn hỏi những câu khiến người trình bày toát mồ hôi, chỉ là không còn tự tay duyệt từng đơn đặt hóa chất nữa. Tùng đã sang làm ở một viện khác. Phương trở thành quản lý kỹ thuật của phòng thử cơ học, tên chị xuất hiện trên nhiều quy trình hơn là trên bài báo. Linh đang làm nghiên cứu sau tiến sĩ. Đông Hải vẫn dùng lớp phủ của chúng tôi cho một số dòng hộp cảm biến. Không chiếm lĩnh thế giới, không lên sàn chứng khoán, chỉ có những đơn hàng lặp lại và báo cáo hiệu năng thực địa mỗi quý. Tôi thấy vậy là đủ.
Phòng B7 thay đổi nhiều hơn cả sản phẩm của nó. Mỗi dự án đều có kế hoạch tái lập trước khi đưa ra bất kỳ tuyên bố lớn nào. Dữ liệu thô có chỗ lưu chuẩn. Kho lưu kết quả thất bại vẫn sống. Nghiên cứu viên trẻ được ghi công cho việc chuyển giao phương pháp và thẩm định. Không phải ai trong Viện cũng làm như chúng tôi, và hệ thống khoa học cũng chưa được sửa. Bài báo vẫn quan trọng, tài trợ vẫn ưu tiên tính mới, cạnh tranh vẫn còn đó. Nhưng trong phạm vi một phòng thí nghiệm, chúng tôi có thể làm vài thứ bớt tệ hơn.
Một buổi sáng tháng Sáu, nghiên cứu sinh mới tên Quỳnh chạy xộc vào phòng tôi, không gõ cửa. “Anh Trung!”
Tôi liếc đồng hồ. Bảy giờ ba mươi tám.
“Cháy à?”
“Không ạ.”
“Máy hỏng?”
“Không.”
Tôi bật cười. “Vậy chuyện gì?”
Cô đặt chiếc laptop trước mặt tôi. Một hệ gel mới mà nhóm đang thử cho thấy độ phục hồi cơ học sau tổn thương là một trăm linh hai phần trăm.
Tôi nhìn con số. Quỳnh nói một mạch: “Em kiểm tra phép tính rồi. Đối chứng cùng lô. Cảm biến lực ổn định. Mẫu sau khi tự sửa còn bền hơn cả trước khi bị tổn thương.”
Ngày trước, tim tôi sẽ đập rộn lên. Bây giờ nó vẫn đập. Đừng ai tưởng kinh nghiệm giết chết được sự phấn khích. Một trăm linh hai phần trăm là một con số rất đẹp.
“Em thấy gì?” tôi hỏi.
“Có thể mạng liên kết tự sắp xếp lại, làm vật liệu dai hơn sau chu kỳ đầu.”
“Có thể.”
“Hoặc do hiệu ứng ổn định mẫu.”
“Cũng có thể.”
“Em muốn chạy DSC, DMA và thêm vài chu kỳ nữa.”
Tôi gật đầu. Rồi hỏi: “Lặp lại chưa?”
Quỳnh nhắm mắt lại. “Em biết ngay mà.”
Ngoài cửa, một sinh viên khác phì cười. Câu hỏi ấy đã thành trò đùa quen thuộc trong phòng. Tôi không muốn nó trở thành một nghi thức vô nghĩa, nên nói thêm: “Kết quả đẹp đấy. Chụp lại toàn bộ nhật ký, đừng xóa gì cả. Nhờ người khác chuẩn bị mẻ tiếp theo.”
“Làm mù ạ?”
“Ừ.”
“Nếu không ra một trăm linh hai thì sao anh?”
“Thì mình vẫn cần biết con số một trăm linh hai từ đâu mà ra.”
Quỳnh gật đầu, không có vẻ gì buồn bã. Đó là khác biệt tôi thấy rõ nhất sau bảy năm. Ở B7 bây giờ, việc tái lập không còn được giới thiệu như một xô nước lạnh dội lên phát hiện mới. Nó là phần tiếp theo của chính phát hiện ấy.
Hai ngày sau, lần lặp đầu tiên cho bảy mươi tám phần trăm. Ngày thứ ba: tám mươi mốt. Không có một trăm linh hai. Quỳnh mang dữ liệu vào buổi họp nhóm.
“Em hơi buồn một chút.”
“Bình thường.”
“Nhưng tám mươi cũng khá.”
“Đúng.”
“Và mẫu một trăm linh hai có thể là do khâu ổn định mẫu.”
“Đúng vậy.”
“Em muốn giữ nó lại, không loại bỏ outlier.”
Tôi cười. “Tốt.”
“Anh không định kể em nghe chuyện mẫu 1372 nữa à?”
“Em thuộc lòng rồi còn gì.”
“Cả phòng thuộc lòng rồi.”
“Vậy càng đỡ.”
Buổi chiều, tôi lấy mẫu 1372 ra cho lớp sinh viên thực tập xem. Một bạn hỏi: “Thầy ơi, rốt cuộc mẫu này có phải là lỗi không ạ?”
“Một phần kết quả là thật, một phần bị đẩy lên bởi điều kiện hiếm gặp và trạng thái mẫu lúc đo,” tôi đáp. “Chúng tôi chưa giải thích được tuyệt đối mọi thứ.”
“Vậy sao thầy còn giữ?”
“Vì nó dạy được rất nhiều.”
“Nếu không có nó thì công nghệ bây giờ có tồn tại không ạ?”
Tôi nghĩ một lúc. “Có thể sẽ không đi theo con đường này.”
“Vậy nó là một thành công?”
“Không, nếu hiểu theo nghĩa con số chín mươi bảy đúng với vật liệu. Nhưng nó là một quan sát tốt, vì chúng tôi không vứt nó đi, và cũng không tôn nó lên thành sự thật trước khi kiểm chứng.”
Cậu sinh viên nhìn miếng polymer. “Khó phân loại quá.”
“Khoa học có nhiều thứ như vậy lắm.”
Tôi cất mẫu vào chỗ cũ. Thành công lớn nhất của mẫu 1372 không phải bằng sáng chế, không phải hợp đồng cấp phép, cũng không phải bài báo. Nó là việc một mẫu vật đã khiến cả phòng thí nghiệm học được cách nhìn một kết quả theo hai hướng cùng lúc: đủ tò mò để không vứt nó đi, và đủ hoài nghi để không yêu nó quá sớm.
Tối hôm đó, thầy Đạt ghé qua B7. Ông nhìn túi mẫu 1372. “Vẫn giữ à?”
“Dạ.”
“Đừng biến nó thành thánh tích.”
“Không đâu thầy.”
“Tốt.” Ông hỏi: “Nhóm mới có gì không?”
Tôi kể cho ông về mẫu một trăm linh hai. Mắt ông sáng lên. “Lặp lại chưa?”
Tôi bật cười thành tiếng. “Thầy hết câu khác để hỏi rồi à?”
“Câu này vẫn chưa hỏng.”
Ông đi rồi, tôi ngồi một mình trước màn hình. Trong thư mục mới, Quỳnh đã tải lên dữ liệu thô, nhật ký môi trường, phiếu chuẩn bị mẫu, kèm một dòng ghi chú: “Mẫu 102% – giữ lại như một outlier, chờ điều tra. Không được loại bỏ.” Tôi thấy lòng nhẹ nhõm.
Ngày trước, tôi nghĩ khoa học là tìm ra một kết quả lớn. Sau đó, tôi nghĩ khoa học là công bố được bài. Rồi là bằng sáng chế, rồi là ứng dụng. Tất cả đều quan trọng. Nhưng có một định nghĩa căn bản hơn: một kết quả khoa học phải sống sót qua việc người khác cố gắng làm lại nó.
Nếu không sống sót, nó chưa chắc đã vô dụng. Nó có thể chỉ ra một biến số bị bỏ quên, một lỗi thiết bị, một điều kiện hiếm gặp, hoặc một câu hỏi mới. Nhưng nó chưa có quyền trở thành tít báo, chỉ vì người làm ra nó yêu nó.
Tôi nhìn mẫu 1372 lần cuối trước khi tắt đèn. Nó không tự lành gần như hoàn toàn theo cách tôi từng mơ. Nó đã làm được một việc tốt hơn thế: khiến chúng tôi khó tin vào chính mình hơn một chút.
Và trong nghiên cứu, đôi khi đó đã là một bước tiến rất lớn.