Chương 7: Mẹ tôi hỏi nó có tự vá áo không

Mẹ tôi tới phòng B7 lần đầu khi bà sáu mươi hai tuổi.

Bà đi xe khách từ Thanh Hóa lên Hà Nội, mang theo một túi cam, hai hộp ruốc và một chiếc áo sơ mi của tôi bị rách ở khuỷu tay.

“Mẹ lên xem vật liệu tự vá của con.”

Tôi đang pha polymer, nghe xong suýt làm đổ cốc.

“Ai nói tự vá?”

“Báo huyện viết.”

“Báo nào?”

Bà lấy điện thoại.

Một trang tin địa phương đăng bài về tôi sau khi Đông Hải Sensors ký license nhỏ.

Tiêu đề:

“Nhà khoa học quê Thanh Hóa chế tạo vật liệu có thể tự vá như da người.”

Tôi ôm trán.

“Không phải vậy mẹ.”

“Rứa nó làm chi?”

Tôi lấy một sample coating đã scratch.

Giải thích:

Nếu damage nông.

Nếu hai mặt còn gần nhau.

Nếu độ ẩm phù hợp.

Nếu đủ thời gian.

Mạng polymer có thể tái hình thành một phần và giảm vết nứt.

Mẹ nghe xong hỏi:

“Mất một miếng thì nó mọc lại không?”

“Không.”

“Rách xa nhau thì tự kéo lại không?”

“Không chắc, thường không theo cách mình cần.”

“Phơi nắng?”

“Bản hiện tại không tốt.”

“Rứa gọi tự vá nghe quá.”

Tôi đứng im.

Bà nói đúng.

Không phải thuật ngữ “self-healing materials” vô nghĩa trong khoa học.

Nó là một lĩnh vực có định nghĩa và ngữ cảnh kỹ thuật.

Nhưng khi ra ngoài lab, chữ “tự lành” kéo theo một tưởng tượng lớn hơn rất nhiều.

Tự sửa mọi vết.

Không cần điều kiện.

Trở về như mới.

Gần như sinh học.

Không phải thứ chúng tôi có.

Mẹ đặt chiếc áo rách lên bàn.

“Con thử vá cái ni đi.”

Tùng cười sặc.

“Cô ơi, vật liệu anh Trung không vá vải ạ.”

“Rứa mẹ vá.”

Bà lấy kim chỉ trong túi.

Tôi hỏi:

“Mẹ mang sẵn?”

“Áo mi rách mẹ thấy từ Tết.”

Bà ngồi ngay ở ghế lab ngoài khu hóa chất, luồn chỉ, gập mép vải rồi khâu.

Động tác nhanh, đều.

Không một sensor.

Không humidity chamber.

Không patent.

Chỉ đôi tay đã may gần bốn mươi năm.

Tôi nhìn đường chỉ.

“Mẹ, câu ngày xưa mẹ nói ‘thứ gì rách cũng vá được’ có phải mẹ nghĩ về áo không?”

“Chứ nghĩ chi?”

Tùng cười lớn hơn.

Tôi từng biến câu nói của mẹ thành triết lý khoa học.

Trong proposal, tôi viết nó như nguồn cảm hứng sâu sắc cho vật liệu tự phục hồi.

Mẹ chỉ đang dạy một đứa trẻ đừng vứt đồ rách quá nhanh.

Metaphor của tôi không sai.

Nhưng nó là metaphor.

Không phải mechanism.

Không phải proof.

Không phải quyền để nói vật liệu của tôi “vá như mẹ”.

Ngày hôm đó, mẹ đi tour lab.

Phương cho bà xem máy thử kéo.

Bà hỏi giá.

Phương nói.

Mẹ tôi suýt chửi.

“Cái máy kéo đứt một miếng nhựa mà mắc rứa?”

“Dạ.”

“Máy may nhà cô mua có bảy triệu.”

Tùng nói:

“Máy cô lời hơn lab tụi cháu.”

Không khí nhẹ.

Nhưng chiều đó tôi mở lại toàn bộ material description dùng trong license.

Trang đầu vẫn ghi:

Self-Healing Polymer Coating Platform.

Không sai trong ngữ cảnh kỹ thuật.

Nhưng sales deck của phòng chuyển giao đã viết:

“Coating có khả năng tự sửa các vết xước và kéo dài tuổi thọ thiết bị.”

Tôi gạch “các vết xước”.

Đổi:

“Hỗ trợ phục hồi một phần một số tổn thương bề mặt nông trong các điều kiện đã kiểm chứng.”

Chị Hà phòng chuyển giao gọi.

“Lại dài.”

“Em biết.”

“Khách công nghiệp hiểu spec rồi. Website đâu cần pháp lý thế.”

“Website chính là nơi người không đọc spec hiểu sai.”

“Vậy giữ self-healing không?”

Tôi nghĩ.

Cuối cùng giữ trong tên lĩnh vực kỹ thuật, nhưng phần mô tả tiếng Việt dùng “phục hồi có điều kiện” nhiều hơn.

Không cố xóa thuật ngữ.

Chỉ không để thuật ngữ làm toàn bộ việc truyền thông.

Mẹ ở lại nhà tôi hai ngày.

Tối đầu, bà hỏi:

“Cái vật liệu đó người ta mua thiệt à?”

“Dạ.”

“Mua để làm chi?”

“Phủ hộp cảm biến trong kho lạnh.”

“Có cần không?”

“Họ nói có ích.”

“Rứa tốt.”

Không hỏi trị giá bao nhiêu.

Không Nobel.

Không công nghệ thế kỷ.

Chỉ:

Có cần không?

Tôi bắt đầu dùng câu đó trong mọi meeting tech transfer.

Khi một công ty đề nghị thử vật liệu trong một ứng dụng mới, tôi hỏi:

“Pain hiện tại là gì?”

“Tại sao repair feature có ý nghĩa ở đây?”

“Nếu dùng coating bình thường rẻ hơn thì sao?”

Có vài cuộc họp kết thúc sau mười phút.

Ngày trước tôi sẽ buồn.

Bây giờ thấy tiết kiệm thời gian.

Không phải mọi nơi có scratch đều cần self-healing.

Một lần, một startup consumer product muốn phủ vật liệu lên ốp điện thoại rồi quảng cáo “tự xóa vết xước”.

Họ đưa ngân sách hấp dẫn.

Tôi hỏi test điều kiện.

Họ muốn demo trong phòng ẩm có kiểm soát nhưng bán ngoài thị trường chung.

Tôi từ chối dùng tên lab để endorse claim.

Phòng chuyển giao tiếc.

Tôi cũng tiếc.

Nhưng nếu công nghệ chỉ trông tốt khi giấu condition, đó không phải market fit.

Năm đó, Đông Hải mở rộng license thêm một dòng sensor housing.

Không lớn.

Nhưng repeat order.

Người kỹ thuật quay lại vì sản phẩm đã làm đúng một việc có ích.

Tôi thích repeat order hơn press headline.

Cuối năm, mẹ gửi tôi ảnh chiếc áo đã vá.

Đường chỉ vẫn nguyên.

Bà nhắn:

Vật liệu của mi được mấy lần rồi?

Tôi trả lời:

Ba bốn lần thì giảm nhiều mẹ.

Bà gửi:

Thua mẹ.

Tôi cười trong lab.

Đúng.

Một người thợ may có thể vá lại nhiều lần, thêm vật liệu mới, đổi mũi, gia cố từ bên trong.

Polymer của tôi không biết làm thế.

Nó chỉ vận động trong cấu trúc đã có.

Hai kiểu “repair” không cùng cấp.

Metaphor đã giúp tôi bắt đầu.

Nhưng khoa học trưởng thành khi tôi biết nơi metaphor phải dừng.

Ngày sau có sinh viên hỏi vì sao tôi nghiên cứu self-healing, tôi vẫn kể về mẹ.

Nhưng kể đúng hơn:

“Mẹ tôi dạy tôi đồ hỏng chưa chắc phải bỏ.”

“Còn polymer tự phục hồi thế nào thì mẹ tôi không biết, tôi cũng phải mất nhiều năm mới biết được một phần.”

Tôi thấy câu đó tôn trọng cả mẹ và khoa học hơn câu chuyện “mẹ truyền cảm hứng tạo phát minh kỳ diệu”.