Chương 2: Tạm Trú, Việc Làm Nhỏ Và Việc Không Bỏ Học

Gia đình Bùi Đức Thịnh không phải sống dưới gầm cầu Mỹ Thuận suốt ba tháng như những lời đồn thổi về sau. Họ đã có những ngày rất chật vật, nhưng người lớn quanh họ không để hai đứa trẻ ngủ ngoài đường như thể đó là lựa chọn duy nhất.

Sau khi rời căn nhà cũ, bốn người ở nhờ phía sau nhà dì Sáu, gần chợ Mỹ Tho. Căn phòng có một ô cửa sổ nhỏ, một cái quạt máy kêu ro ro suốt đêm và chiếc giường gỗ chỉ đủ cho mẹ với Mai nằm. Bố ngủ võng, Thịnh trải chiếu sát cửa ra vào.

Đêm đầu tiên, tiếng xe ngoài đường làm anh tỉnh giấc liên tục. Mai thì ngủ rất nhanh. Trẻ sáu tuổi có một khả năng kỳ lạ: chỉ cần người thân nằm cạnh, một căn phòng xa lạ đôi khi cũng có thể thành nhà trong vài giờ. Thịnh không làm được như vậy.

Sáng nào anh cũng mở mắt cùng một phép tính trong đầu: tiền ăn, tiền học, tiền thuốc cho bố vì ông bắt đầu đau dạ dày, tiền xe buýt, và những khoản nợ lớn mà anh không biết con số cuối cùng là bao nhiêu. Phép tính ấy không bao giờ ra kết quả, nên anh cứ tính đi tính lại.

Một buổi trưa, anh nói với mẹ rằng mình muốn nghỉ học. Mẹ đang gấp chồng quần áo nhận về từ tiệm giặt, tay khựng lại giữa chừng.

“Không.”

“Con đi làm được mà.”

“Con có thể phụ. Không bỏ học.”

“Nhưng nhà mình đang nợ.”

“Đó là nợ của người lớn.”

Thịnh bực bội, giọng gắt lên: “Con cũng ở trong nhà này mà.”

Mẹ nhìn anh rất lâu. “Nên mẹ càng không muốn món nợ đó lấy luôn việc học của con.”

Cuộc nói chuyện không kết thúc bằng một cái ôm đẹp đẽ. Thịnh đứng dậy bỏ ra ngoài, đi bộ một mạch tới chợ. Ở góc đường có xe bánh mì quen của cô Liên, người từng bán đồ ăn sáng gần trường anh. Anh đứng tần ngần một lúc rồi hỏi cô có việc gì cho anh làm sau giờ học không.

Cô Liên nhìn anh từ đầu tới chân. “Mười bốn tuổi thì không đứng lò, không cầm dao kéo một mình. Cuối tuần phụ cô xếp túi, lau bàn, giao mấy đơn gần đây thì được.”

Thịnh thấy ít quá, định mở miệng xin thêm. Cô Liên đã nói tiếp, giọng không gay gắt mà rất chắc: “Việc gì cũng có giới hạn. Đừng lấy chuyện nhà mà ép mình thành người lớn trong một tuần.”

Thế là anh bắt đầu phụ cô vài buổi. Anh học cách gói bánh mì cho nhanh, ghi đơn, thối tiền thừa và đếm số ổ bán được mỗi buổi. Ngày đầu, anh hớn hở báo rằng hôm nay bán được một triệu, tức là lời một triệu.

Cô Liên bật cười. “Bán được một triệu mà tiền thịt, rau, bánh, gas, túi hết tám trăm thì con đâu có lời một triệu.”

Bài học nghe đơn giản đến buồn cười. Nhưng nhà Thịnh từng đổ vỡ một phần cũng vì bố quen nhìn tiền vào mà quên những khoản phải trả ra sau đó. Từ hôm ấy, anh mua một cuốn sổ nhỏ, ghi đều đặn: bán bao nhiêu, tiền nguyên liệu, đồ hư, khách nợ, tiền mặt cuối buổi. Cô Liên không giao toàn bộ sổ sách cho một đứa trẻ, nhưng cô cho anh xem những con số vừa đủ để hiểu việc buôn bán vận hành ra sao.

Ba tuần sau, Thịnh mang về khoản tiền công đầu tiên, đặt ngay ngắn trước mặt mẹ. “Mẹ mua sữa cho Mai.”

Mẹ đếm, rồi đẩy lại cho anh một nửa. “Con giữ tiền xe với tiền sách.”

“Con đi bộ được.”

Mẹ lắc đầu, giọng dứt khoát: “Không được.”

“Con không cần mà.”

Mẹ nghiêm giọng: “Thịnh. Đừng biến việc chịu khổ thành một cuộc thi.”

Anh im lặng. Câu nói ấy đi theo anh rất lâu. Ở tuổi mười bốn, anh bắt đầu tin rằng người tốt là người chịu được nhiều nhất: ngủ ít hơn, ăn ít hơn, đi bộ xa hơn, không than vãn, không tiêu gì cho bản thân. Mẹ nhìn thấy ở đó một mối nguy khác. Nếu con trai học cách tự hào vì kiệt sức, sau này anh có thể đem chính tiêu chuẩn ấy áp lên người khác.

Bố Thịnh trong thời gian này gần như mất phương hướng. Ông từng trả lương cho vài lao động ở vựa trái cây, giờ đi bốc vác theo ngày và tìm mọi cách tránh mặt người quen. Tối nào về, ông cũng nói một câu: “Ba xin lỗi.”

Lúc đầu Thịnh đáp lại: “Ba đứng dậy đi.” Nghe như một câu mạnh mẽ. Nhưng vài tuần trôi qua, anh nhận ra bố không thể chỉ “đứng dậy” bằng ý chí. Ông mất ngủ, hoảng hốt mỗi khi điện thoại reo, bỏ bữa, có hôm ngồi nhìn một tờ giấy suốt cả tiếng đồng hồ mà không lật sang trang.

Dì Sáu khuyên mẹ đưa bố đi khám. Không ai trong nhà gọi đó là yếu đuối. Bố được kiểm tra sức khỏe, được bác sĩ khuyên bỏ dần chén rượu mà ông bắt đầu dùng để dễ ngủ, giữ lịch làm việc nhẹ nhàng, và luôn có người thân đi cùng trong những buổi gặp chủ nợ căng thẳng.

Thịnh không phải bác sĩ tâm lý của bố. Đó cũng là bài học anh phải tự học. Anh có thể ngồi cạnh bố, ghi lại lịch hẹn khám, phụ mẹ việc nhà. Nhưng một thiếu niên không có trách nhiệm chữa lành mọi vết thương của người lớn.

Việc học của anh cũng xáo trộn. Anh nghỉ mấy buổi vì chuyển chỗ ở và phụ gia đình, rồi được cô chủ nhiệm giúp lên kế hoạch học bù. Buổi sáng đến trường, vài chiều cuối tuần phụ cô Liên, buổi tối học bài trong căn phòng chật dưới ánh đèn vàng. Lịch ấy chẳng đẹp đẽ gì, nhưng nó giữ anh lại trong trường.

Cuối học kỳ, điểm toán của anh không tăng mà còn giảm. Thịnh thất vọng đến mức đứng lặng trước bảng điểm. “Em tưởng em phải cố hơn nữa.”

Cô giáo lắc đầu. “Cố hơn không phải lúc nào cũng là thêm giờ. Có khi là bớt việc đi.”

Cô đề nghị anh bỏ một buổi phụ bán trong giai đoạn ôn thi. Thịnh từ chối ngay, nhưng vài hôm sau vẫn thử làm theo. Điểm số khá lên. Không có gì kỳ diệu, chỉ đủ để anh hiểu sức người có giới hạn.

Khoảng một năm sau, bố mẹ chuyển cả nhà sang một căn phòng thuê. Nó nhỏ hơn nhà cũ rất nhiều, nhưng có hợp đồng rõ ràng, gần trường của hai anh em và gần chỗ mẹ làm. Ngày dọn vào, Mai chạy vòng quanh căn phòng trống rồi hỏi: “Nhà mình hả mẹ?”

“Nhà mình thuê,” mẹ đáp.

Mai chẳng bận tâm. Con bé chỉ muốn biết góc nào sẽ đặt cái bàn học của nó.

Thịnh đứng ở cửa, nhìn những mảng tường chưa sơn lại hết. Anh từng nghĩ chỉ nhà của mình mới là an toàn. Thế nhưng căn phòng thuê này lại có những thứ mà căn nhà cũ đã không còn trong những tháng cuối: tiền thuê vừa với thu nhập, đường đi học hợp lý, không có khoản vay khổng lồ treo trên đầu, chủ nhà ghi rõ tiền cọc và thời hạn, và cả nhà có thể tính trước được chuyện tháng sau.

Anh bắt đầu hiểu một chỗ ở ổn định không hoàn toàn đồng nghĩa với việc sở hữu nhà. Về sau, khác biệt ấy trở thành cốt lõi trong cách anh nhìn bất động sản. Người ta hay hỏi: “Bao giờ mua được nhà?” Nhưng với một gia đình vừa vỡ nợ, những câu hỏi thực tế hơn có lẽ là: chỗ ở hiện tại có khiến mình phải tiếp tục vay để sống không, đi làm và đi học có quá xa không, điện nước và sửa chữa có kham nổi không, hợp đồng có rõ ràng không, và nếu mất một nguồn thu, gia đình trụ được bao lâu.

Lúc đó, Thịnh chưa hề biết sau này mình sẽ làm bất động sản. Anh chỉ là một cậu học sinh biết gói bánh mì, ghi sổ tiền lẻ và sợ những cuộc gọi từ số lạ. Nhưng chính trong căn phòng thuê nhỏ ấy, một niềm tin trong anh bắt đầu thay đổi.

Nhà không phải phần thưởng cho người thành công. Trước hết, nhà là một hệ thống chi phí, quyền sử dụng và nếp sống phải vừa với người ở. Nếu một căn nhà đẹp khiến cả gia đình không còn tiền ăn, nó không thật sự mang lại an toàn.

Còn nếu một căn phòng khiêm tốn giúp hai đứa trẻ tiếp tục đến trường, cho bố mẹ thời gian xử lý nợ nần và để mọi người ngủ yên qua đêm, thì nó đã làm tròn một công việc rất quan trọng.