Chương 4: Ai Là Tác Giả Của Một Công Trình Có Hàng Chục Người

Trần Đức Hùng phản công bằng một lập luận có phần đúng. Ông không làm giả metadata, cũng không nộp file PDF nào bị sửa tên tác giả. Ông thuê luật sư và gửi một bản trình bày quan điểm tới Saigon Architects, ban tổ chức giải và chính Vân.

Luận điểm của ông gọn gàng và khó bác bỏ ở từng ý riêng lẻ. Dự án được phát triển trong phạm vi quan hệ lao động. Saigon Architects nắm quyền khai thác kinh tế theo hợp đồng. Hùng là người chủ trì thiết kế, chịu trách nhiệm làm việc với chủ đầu tư và phê duyệt ở cấp cao nhất. Biểu mẫu giải yêu cầu một kiến trúc sư đứng tên nộp. Vì thế, tên Hùng xuất hiện không phải là “ăn cắp”.

Vân đọc xong, đặt tờ giấy xuống. “Ông ấy dùng quyền sở hữu để né chuyện ghi công.”

“Đúng một phần,” Ngọc đáp. “Nhưng nếu em phản bác bằng câu ‘mọi thứ là của em’, em cũng đang trộn hai chuyện y như ông ấy.”

Saigon Architects thành lập một hội đồng rà soát độc lập gồm đại diện pháp chế, nhân sự, một kiến trúc sư cấp cao không liên quan đến dự án và một kiến trúc sư bên ngoài công ty. Mục tiêu của hội đồng không phải xét xử chuyện bản quyền. Họ xem xét hồ sơ đóng góp của dự án, quy trình nộp hồ sơ dự giải, chính sách ghi công, và liệu Hùng có vi phạm trách nhiệm nội bộ hay không.

Vân được mời phỏng vấn trước. Câu hỏi đầu tiên đến thẳng: “Cô có cho rằng ông Hùng không có đóng góp gì về thiết kế không?”

“Không.”

Một thành viên hội đồng ngẩng lên khỏi tập hồ sơ. “Vậy cô tranh chấp điều gì?”

“Hồ sơ công bố đã biến cả nhóm thiết kế thành một cái tên, và xóa vai trò dẫn dắt ý tưởng và dự án của tôi, dù hồ sơ nội bộ ghi rõ.”

“Cô muốn giải thưởng đứng tên mình thay ông Hùng?”

Vân suy nghĩ một lúc. “Tôi muốn hồ sơ giải phản ánh đúng công ty và nhóm thiết kế theo điều lệ. Nếu bắt buộc phải có một kiến trúc sư đứng tên nộp, anh Hùng vẫn có thể là người đó nếu điều lệ cho phép. Nhưng quyền tác giả của dự án không thể chỉ còn tên anh ấy.”

Câu trả lời làm chính Vân bất ngờ. Hai tuần trước, cô muốn chiếc cúp đổi sang tên mình. Bây giờ, cô chỉ muốn hồ sơ đúng.

Hùng được phỏng vấn riêng. Ông nói Vân “đang viết lại lịch sử”. Hội đồng hỏi ông có biết phần đính kèm có thể ghi tên nhóm thiết kế hay không. “Việc đó truyền thông lo,” ông đáp.

“Email của ông yêu cầu dùng tên ông ở ô kiến trúc sư.”

“Vì tôi là người chủ trì.”

“Đúng. Nhưng ông có yêu cầu giữ phần ghi công nhóm trong đính kèm không?”

Hùng im lặng. “Tôi nghĩ phần mô tả dự án đã có.”

“Ông có kiểm tra bản nộp cuối cùng không?”

“Không kiểm từng dòng.”

Hội đồng không gọi đó là đánh cắp. Họ xem xét cả cơ chế quản trị phía sau. Chính sách của công ty khi ấy không bắt người chủ trì dự án ký duyệt một bảng phân định đóng góp. Bộ phận truyền thông có thể tự rút gọn. Nhóm thiết kế không được xem bộ hồ sơ cuối. Và Hùng là người được lợi trực tiếp từ việc rút gọn đó.

Họ còn phỏng vấn nhân viên điều phối truyền thông, người đã trực tiếp sửa hồ sơ. Cô gái trẻ nói, giọng run run: “Tôi không có ý xóa tên chị Vân. Tôi nhận email của anh Hùng bảo dùng một tên kiến trúc sư, phần mô tả lại bị giới hạn số chữ. Tôi ưu tiên tên người cấp cao vì nghĩ giải thưởng cần một người đại diện.” Không ai yêu cầu cô giữ phần đính kèm danh sách nhóm, và cô cũng không hỏi.

Đó là phát hiện khiến ban lãnh đạo công ty chú ý nhất. Không có âm mưu nào cả, chỉ có một quy trình mặc định rằng tên người cấp cao quan trọng hơn hồ sơ của những người đã làm.

Chuyên gia độc lập viết kết luận sơ bộ: “Phần ghi công thiếu sót đáng kể, tạo ấn tượng sai lệch về quyền tác giả duy nhất hoặc chủ yếu, không nhất quán với hồ sơ nội bộ của dự án. Trách nhiệm thuộc về cả cơ chế quản lý hồ sơ dự giải lẫn việc người chủ trì dự án không bảo đảm những người có đóng góp đáng kể được ghi nhận chính xác.” Không câu nào nói Hùng “không biết vẽ”. Không câu nào nói Vân “sở hữu bảo tàng”. Vân thích bản kết luận ấy. Hùng thì không.

Ông gọi cho Vân thêm một lần nữa. “Em đang làm anh mất ba mươi năm uy tín.”

“Em không yêu cầu ai xóa ba mươi năm của anh.”

“Một kết luận về đạo đức nghề nghiệp là đủ rồi.”

“Vậy sao anh không đồng ý sửa phần ghi công?”

“Vì nếu anh nhận sai, ai cũng sẽ nghĩ anh cướp.”

Vân im lặng. Đây mới là nút thắt thật: Hùng sợ một lời đính chính sẽ bị đọc thành lời thú tội, còn Vân sợ nếu không có đính chính, cô sẽ biến mất.

Ngọc đề xuất một phương án thỏa thuận với ngôn từ trung tính. Công ty xác nhận phần ghi công của dự án. Ban tổ chức giải được thông báo. Hồ sơ lưu trữ công khai được sửa. Không ai dùng chữ “đánh cắp” khi chưa có phán quyết nào như vậy. Hùng giữ quyền nói mình là người chủ trì thiết kế. Vân giữ quyền nói mình là trưởng nhóm ý tưởng kiêm kiến trúc sư dự án theo hồ sơ. Các đơn vị tư vấn và thành viên nhóm được ghi trong phần ghi công mở rộng.

Hùng từ chối ngay. Nhưng hội đồng quản trị công ty thì không muốn vụ việc kéo dài, không phải vì sợ Vân có metadata, mà vì cuộc rà soát nội bộ cho thấy cơ chế ghi công thật sự lỏng lẻo và bộ hồ sơ dự giải hoàn toàn có thể bị khiếu nại. Công ty quyết định từ nay mọi hồ sơ dự giải và hồ sơ xuất bản phải được quản lý dự án và một người ngoài dự án rà soát phần ghi công trước khi nộp, không để bộ phận truyền thông tự đoán thứ bậc.

Hùng phản đối vì cho rằng như vậy thêm thủ tục rườm rà. Hội đồng quản trị trả lời bằng chi phí thật của vụ tranh chấp đang diễn ra. Vân không cần thắng cuộc tranh luận ấy; số giờ làm việc của luật sư đã tự nói đủ. Công ty cũng tạm thời không để Hùng phê duyệt các quyết định nhân sự hay xuất bản liên quan trực tiếp đến vụ việc, để ông không vừa là người bị rà soát vừa kiểm soát hồ sơ rà soát. Đó không phải hình phạt trước khi có kết luận, chỉ là cách xử lý xung đột lợi ích trong lúc quy trình đang chạy.

Song song, ban tổ chức giải cũng mở cuộc rà soát theo điều lệ của họ. Không có chuyện tự động trao giải cho Vân. Họ yêu cầu công ty gửi bản xác nhận đóng góp đã điều chỉnh kèm lời giải trình về hồ sơ, và tạm treo kết quả giải trong phần lưu trữ trong lúc chờ xem xét. Vân đọc thông báo ấy mà không thấy hả hê chút nào.

Bởi dự án vẫn đang chuẩn bị bước sang giai đoạn kỹ thuật tiếp theo, và chủ đầu tư bắt đầu lo. Vân nhận được email từ quản lý dự án phía chủ đầu tư: họ cần được bảo đảm rằng tranh chấp về nhóm thiết kế và sở hữu trí tuệ sẽ không làm gián đoạn tiến độ. Đó là hậu quả cô chưa từng tính tới. Một công trình công cộng không thể dừng lại chỉ vì hai kiến trúc sư đang tranh nhau một dòng ghi công.

Công ty tách nhóm triển khai dự án ra khỏi vụ tranh chấp. Vân cam kết không dùng mô hình hay sự hợp tác của mình làm con bài mặc cả. Hùng cũng được yêu cầu không can thiệp vào những người đang tham gia rà soát. Lúc ấy Vân mới hiểu rằng đòi ghi công không cho cô quyền biến dự án thành con tin. Cô phải bảo vệ tên mình mà vẫn để công trình tiếp tục được xây.

Và nếu muốn câu chuyện này kết thúc tử tế, cả hệ thống phải được sửa, để lần sau không một người trẻ nào phải đợi tới ngày giải thưởng được công bố mới biết tên mình đã biến mất.