Chương 5: Giải Thưởng Được Sửa, Không Có Một Lệnh Cấm Toàn Cầu

Giải thưởng không được trao lại cho Nguyễn Thanh Vân, ít nhất là không theo cách những câu chuyện báo thù vẫn kể. Sau sáu tuần rà soát, ban tổ chức Giải Kiến trúc Quốc gia công bố quyết định: hồ sơ công khai của công trình bảo tàng có phần ghi công không đầy đủ.

Mục dự giải được sửa lại thành: “Saigon Architects; Trần Đức Hùng, chủ trì thiết kế; Nguyễn Thanh Vân, trưởng nhóm ý tưởng kiêm kiến trúc sư dự án; cùng các thành viên thiết kế và đơn vị tư vấn theo hồ sơ mở rộng.” Trang lưu trữ trên website được cập nhật, cuốn danh mục điện tử được thay. Những bản in cũ không thể thu hồi hết, nên ban tổ chức đăng một thông báo đính chính. Giải thưởng vẫn thuộc về dự án và đơn vị thiết kế theo hạng mục và điều lệ năm đó, không có lễ trao cúp riêng nào cho Vân.

Cô từng nghĩ mình sẽ thất vọng khi đọc quyết định này. Thực tế, nhìn dòng ghi công mới, cô chỉ thấy mệt, cái mệt của người vừa đặt xuống một thứ đã vác quá lâu.

“Em có muốn khiếu nại tiếp để đổi cả cấu trúc giải không?” Ngọc hỏi.

Vân lắc đầu. “Không. Cái em cần là hồ sơ nói đúng hơn. Nếu điều lệ trao giải cho dự án, cho đơn vị và một kiến trúc sư đứng tên nộp, mình không thể tự viết lại điều lệ chỉ vì mình không vừa ý.”

Cùng lúc đó, Saigon Architects hoàn tất cuộc rà soát nội bộ. Kết luận dành cho Hùng không phải là “đạo nhái toàn bộ công trình”. Văn bản ghi rằng ông đã dùng vị trí chủ trì thiết kế để chỉ đạo một cách nộp hồ sơ tập trung vào tên mình, không bảo đảm những người có đóng góp đáng kể được giữ lại trong bộ hồ sơ cuối dù hồ sơ nội bộ có sẵn danh sách ấy. Ông không kiểm tra phần ghi công cuối cùng, và tiếp tục phát ngôn trước công chúng theo cách tạo ấn tượng rằng mình là tác giả chính duy nhất, dù biết dự án có trưởng nhóm ý tưởng được ghi nhận chính thức.

Hội đồng quản trị quyết định Hùng tạm rời vị trí trưởng hội đồng thiết kế của công ty trong một thời gian. Mọi hồ sơ dự giải và xuất bản từ nay phải qua bước rà soát bảng phân định đóng góp. Người chủ trì dự án không được tự ý rút gọn danh sách người đóng góp nếu không có lý do bằng văn bản. Bộ phận truyền thông không được dùng một ô “kiến trúc sư” để thay cho toàn bộ phần ghi công của dự án.

Hùng vẫn là kiến trúc sư, vẫn giữ chứng chỉ hành nghề. Một kết luận nội bộ không đủ để tước điều đó; chuyện giấy phép thuộc về cơ quan và thủ tục riêng, chỉ khi có căn cứ pháp lý tương ứng, chứ không phải việc một công ty hay một hiệp hội nào tùy ý xóa tên một người khỏi nghề.

Hội nghề nghiệp trong nước có tiếp nhận đơn khiếu nại về đạo đức nghề nghiệp, nhưng họ cũng không ra “lệnh cấm quốc tế” nào cả. Sau khi xem xét, hội đồng đưa ra hình thức kỷ luật theo quy chế: khiển trách chính thức, yêu cầu đính chính và tham gia khóa đào tạo về đạo đức nghề nghiệp, hạn chế một số vai trò đại diện cho hội trong một thời gian. Hùng có quyền phản hồi và kháng nghị theo quy trình, và ông đã làm vậy. Một phần kết luận được giữ nguyên, một phần câu chữ được thu hẹp lại vì hội đồng không có thẩm quyền kết luận mọi vấn đề về bản quyền.

Vân đọc quyết định cuối cùng và thấy nó nhàm chán hơn rất nhiều so với hình ảnh “cấm hành nghề toàn cầu” mà mạng xã hội từng tưởng tượng. Nhưng nó cũng đáng tin hơn. Không ai có quyền xóa ba mươi năm sự nghiệp của Hùng chỉ bằng một email. Thế nhưng ông phải mang theo một hồ sơ ghi rõ rằng cách ông xử lý phần ghi công ở dự án này không đạt chuẩn nghề nghiệp của chính tổ chức đã rà soát nó. Một hệ quả như vậy đã đủ thật.

Thỏa thuận giữa Vân, Hùng và công ty cũng được ký kết. Công ty xác nhận vai trò của Vân trong hồ sơ dự án và cho phép cô dùng dự án trong portfolio theo phạm vi đã thống nhất. Vân xác nhận Saigon Architects giữ quyền kinh tế và thương mại đối với sản phẩm của công ty theo hợp đồng. Hai bên cam kết không nói người kia “ăn cắp toàn bộ thiết kế” khi chưa có phán quyết nào như vậy. Hùng giữ danh nghĩa chủ trì thiết kế trong hồ sơ lịch sử, nhưng trang giới thiệu dự án phải ghi đầy đủ nhóm thiết kế, các đơn vị tư vấn, và các kiến trúc sư trẻ trong phần lưu trữ.

Không có khoản bồi thường năm trăm triệu đầy kịch tính. Chỉ có một khoản chi trả cho chi phí luật sư và một số hạng mục khác trong thỏa thuận, ở mức được bảo mật. Vân thấy số tiền ấy hữu ích, nhưng không phải phần quan trọng nhất.

Phần quan trọng hơn là công ty sửa lại chính sách portfolio cho nhân viên cũ. Trước đây, mọi yêu cầu đều phải xin từng người chủ trì dự án, nghĩa là trao quyền kiểm soát quá lớn cho đúng người cấp trên có thể đang xung đột với nhân viên. Theo chính sách mới, nhân viên có thể xin bộ tài liệu portfolio đã được duyệt qua một quy trình tập trung. Các giới hạn về bảo mật và yêu cầu của chủ đầu tư vẫn được giữ, phần ghi bối cảnh đóng góp là bắt buộc, và không ai được lấy bản vẽ thuộc sở hữu công ty để bán hay dùng như tài sản riêng. Nhưng người thực sự đã tham gia có một con đường hợp lệ để chứng minh kinh nghiệm của mình.

Đó là sự khắc phục mà lúc đầu Vân chưa từng nghĩ tới. Một kiến trúc sư trẻ rời công ty thường cần portfolio để xin việc mới. Nếu toàn bộ quyền truy cập nằm trong tay một người chủ trì có thể xóa tên họ, người trẻ ấy bị khóa luôn cả quá khứ nghề nghiệp của mình.

Khi thỏa thuận xong xuôi, Vân quyết định rời Saigon Architects. Không phải vì đó là một nơi tồi tệ; nhiều người ở đó đã giúp cô, và hội đồng quản trị cuối cùng cũng đã sửa sai. Nhưng quan hệ giữa cô và ban lãnh đạo đã thay đổi quá sâu để có thể làm như chưa có gì.

Hùng gặp cô lần cuối trong một phòng họp nhỏ. Ông ngồi đối diện, tay đặt lên tập hồ sơ đã đóng. “Em hài lòng chưa?”

“Một phần.”

“Anh mất ghế trưởng hội đồng thiết kế.”

“Việc đó em không quyết định.”

“Nhưng em là người bắt đầu.”

Vân nhìn thẳng vào ông. “Em bắt đầu bằng việc hỏi vì sao tên em biến mất.”

“Em nghĩ sau này người ta còn nhớ anh là người thiết kế bảo tàng không?”

“Họ sẽ thấy anh là người chủ trì thiết kế.”

“Còn em?”

“Trưởng nhóm ý tưởng kiêm kiến trúc sư dự án.”

Hùng cười, một nụ cười mệt mỏi. “Cuối cùng mỗi người một dòng.”

“Không,” Vân nói. “Cuối cùng một dự án có nhiều dòng.”

Ông không xin lỗi, và cô cũng không chờ. Khi bước ra khỏi phòng họp, cô không thấy mình vừa đánh bại ai. Cô chỉ thấy một hồ sơ đã được sửa, và một chính sách đã khiến lỗi cũ khó lặp lại hơn.

Vài tháng sau, Vân nhận được email từ một kiến trúc sư trẻ ở công ty cũ: “Chị ơi, em vừa nộp một dự án dự giải. Hệ thống bắt cả nhóm xác nhận phần ghi công trước khi gửi. Cảm ơn chị.” Cô đọc hai lần. Đó là lần đầu tiên cô thấy sự khắc phục rời khỏi hồ sơ của riêng mình để trở thành thói quen ở một dự án khác.

Cô lưu email vào một thư mục riêng, không phải như một chiến tích. Chỉ để nhớ rằng một lời đính chính có giá trị nhất khi không còn cần người bị bỏ tên phải đứng canh nó.

Với một nghề sống bằng những lần sửa bản vẽ, đó là một dạng công bằng hợp lẽ hơn mọi bản án huyền thoại.