Chương 3: Dấu Vết Không Phải Danh Tính
Ba ngày sau vụ chuyển token, Trí gần như thuộc lòng địa chỉ ví nhận đầu tiên. Anh đã nhìn nó trên trình khám phá chuỗi nhiều đến mức bốn ký tự đầu và bốn ký tự cuối hiện lên trong đầu ngay cả khi nhắm mắt. Dòng giao dịch công khai tạo cảm giác mọi thứ đang ở trước mặt: token nào đi lúc mấy giờ, địa chỉ nào nhận, bao nhiêu ETH được chuyển tiếp, một giao dịch nào đó tương tác với marketplace nào. Nhưng càng nhìn, Trí càng hiểu sự minh bạch của blockchain có một giới hạn rất cụ thể. Nó cho anh thấy hành vi của địa chỉ. Nó không viết tên người đang cầm bàn phím.
Địa chỉ nhận ban đầu bắt đầu tách tài sản. Một số NFT được đưa lên marketplace với giá thấp hơn những lần bán gần nhất của “Tro Tàn”. Ba token đổi chủ nhanh vì người mua thấy giá rẻ và không biết sự cố. Vài token khác bị đưa sang một ví trung gian. ETH thu được sau bán lại được gom về một địa chỉ rồi chuyển tiếp. Trí vẽ sơ đồ trên bảng trắng, mỗi ví là một ô vuông, mỗi transaction là một mũi tên. Sơ đồ trông thuyết phục đến mức anh suýt quên rằng mọi nhãn tên người trên đó đều do anh tự suy đoán.
Luật sư Hạnh đến studio vào buổi chiều và bắt anh xóa tên “Bảo” khỏi ba ô chưa có căn cứ. Chị không bảo Trí ngừng nghi ngờ. Chị bảo anh ghi đúng mức độ chắc chắn. “Ví A nhận token từ ví của em” là dữ liệu. “Ví B có hành vi gom ETH từ các giao dịch bán token” cũng là dữ liệu. “Ví B thuộc Bảo” chỉ trở thành dữ liệu khi có nguồn độc lập đủ đáng tin nối hai thứ đó với nhau. Một người từng biết seed phrase là đầu mối rất quan trọng, nhưng không được dùng làm keo để dán mọi ô trên sơ đồ thành một câu chuyện hoàn chỉnh.
Trí gửi báo cáo đến những marketplace nơi token xuất hiện. Phản hồi không đồng nhất. Có nền tảng yêu cầu transaction hash, bằng chứng ví sáng tạo và mô tả sự cố. Có nơi chỉ xác nhận đã nhận ticket. Một marketplace gắn cảnh báo vào một số item; nơi khác hạn chế hiển thị chúng trong giao diện. Không ai có thể “đóng băng ví” trên toàn Ethereum. Nếu một giao diện từ chối niêm yết, token vẫn nằm ở địa chỉ hiện tại và vẫn có thể được chuyển bằng công cụ khác. Sự khác biệt đó làm Trí bực, nhưng cũng buộc anh bỏ cách nghĩ rằng chỉ cần gọi đúng bộ phận hỗ trợ là blockchain sẽ quay ngược lại.
Linh dựng một trang trạng thái riêng cho cộng đồng. Trên đó không có lời kêu gọi truy lùng Bảo. Trang chỉ liệt kê hai contract chính thức của “Tro Tàn”, phân biệt phiên bản dành cho người sưu tập với phiên bản lưu của tác giả, rồi ghi token ID bị chuyển, transaction liên quan, những marketplace đã phản hồi, cùng thời điểm cập nhật. Cô thêm một mục giải thích rằng người đang sở hữu token sau sự cố không mặc nhiên bị coi là kẻ tham gia lấy cắp. Một số người có thể đã mua lại mà không biết lịch sử. Trí rất khó chịu khi viết câu này, nhất là lúc thấy một tác phẩm mình mất đang nằm trong ví người lạ, nhưng anh hiểu nếu biến mọi người mua thành kẻ thù, cộng đồng sẽ nhanh chóng biến một sự cố an ninh thành cuộc săn phù thủy.
Đầu mối đáng chú ý xuất hiện vào ngày thứ năm. Một phần ETH từ chuỗi ví trung gian được chuyển đến địa chỉ mà các dịch vụ phân tích công khai gắn nhãn có liên hệ với hạ tầng nạp tiền của một sàn tập trung lớn. Trí phấn khích đến mức gọi ngay cho Hạnh: “Có KYC rồi.” Chị Hạnh sửa anh ngay. Địa chỉ nạp của một sàn có thể là đầu mối dẫn đến tài khoản người dùng, nhưng Trí không có quyền yêu cầu sàn gửi tên, giấy tờ hay địa chỉ của khách hàng cho mình chỉ vì anh đưa một transaction hash. Dữ liệu định danh phải đi qua quy trình phù hợp của sàn và cơ quan có thẩm quyền.
Họ cập nhật hồ sơ tố giác. Thay vì đính kèm hàng chục ảnh chụp rời rạc, Linh lập bảng thời gian: thời điểm ví của Trí ký giao dịch cuối cùng hợp lệ; thời điểm token đầu tiên bị chuyển; địa chỉ nhận; các lần niêm yết; dòng ETH sau bán; mốc tiền đi đến hạ tầng sàn. Luật sư Hạnh thêm hợp đồng cộng tác với Bảo, nội dung thể hiện phạm vi quyền hạn của anh ta và các tin nhắn cũ liên quan đến việc Trí từng chia sẻ seed phrase. Trí cung cấp file nguồn và lịch sử mint để chứng minh mối liên hệ giữa mình, ví sáng tạo và tác phẩm.
Cán bộ tiếp nhận không hứa sẽ “bắt người theo blockchain”. Họ hỏi những câu rất đời thường: Trí đã chia seed phrase bằng kênh nào? Có ai khác từng vào studio? Máy tính có cài phần mềm lạ không? Có khả năng Trí ký nhầm một giao dịch hay cấp quyền cho hợp đồng độc hại không? Bảo nghỉ cộng tác từ ngày nào? Hai người còn tranh chấp tiền bạc không? Có bằng chứng nào về việc Bảo tiếp tục truy cập tài khoản dự án sau khi nghỉ? Những câu đó làm Trí khó chịu vì anh muốn câu chuyện đơn giản: mình tin nhầm một người, người đó lấy hết token. Nhưng điều tra tốt không được thiết kế để bảo vệ phiên bản câu chuyện mà nạn nhân thích nhất.
Một chuyên gia an toàn thông tin được mời kiểm tra máy của Trí theo bản sao forensic thay vì lục trực tiếp trên thiết bị rồi làm thay đổi dữ liệu. Kết quả ban đầu không thấy dấu hiệu rõ của malware chuyên đánh cắp seed phrase, nhưng cũng không thể chứng minh tuyệt đối rằng không từng có. Lịch sử extension cho thấy Trí đã dùng vài ứng dụng DeFi trong năm trước. Một số approval cũ vẫn tồn tại, song giao dịch chuyển NFT lần này sử dụng quyền kiểm soát ví chứ không giống một marketplace approval thông thường. Chi tiết đó thu hẹp giả thuyết, không xác định danh tính.
Trong lúc đó, trên mạng xuất hiện tài khoản ẩn danh đăng rằng Trí “tự hack ví để quảng bá bộ mới”. Người khác lại khẳng định đã tìm được IP của Bảo chỉ bằng Etherscan. Trí muốn đáp trả từng bài. Linh khóa ứng dụng mạng xã hội trên điện thoại anh trong một buổi sáng và nói: “Nếu mình không chịu nổi khoảng trống chưa biết, mình sẽ lấp nó bằng chuyện tưởng tượng.” Trí ghét câu đó vì nó đúng. Cả người ủng hộ lẫn người công kích đều đang biến dữ liệu hạn chế thành kết luận chắc chắn.
Một tuần sau, có collector gửi cho Trí email nói anh ta vừa mua tác phẩm số hai mươi ba trên một marketplace khác, không để ý cảnh báo. Anh ta hỏi có phải token đang “vô giá trị” không. Trí trả lời rằng anh không thể phán quyết quyền của người mua hay cam kết giá thị trường. Anh giải thích token thuộc nhóm đã rời ví trái với sự cho phép của anh; provenance của tác phẩm vẫn có thể xác minh; quyền tác giả không được chuyển theo một cách không có trong điều khoản; và mọi tranh chấp về quyền đối với token cần được xử lý riêng. Collector thất vọng vì muốn câu trả lời có hoặc không. Trí cũng thất vọng vì chính mình không thể đưa ra câu trả lời đó.
Đến tuần thứ ba, luật sư Hạnh nhận thông báo hồ sơ đang được xem xét và có yêu cầu bổ sung một số tài liệu. Trí biết cơ quan xử lý đã gửi yêu cầu bảo toàn dữ liệu đến các bên liên quan, nhưng anh không được biết ngay danh tính đứng sau tài khoản sàn. Sự chậm trễ khiến mạng xã hội mất hứng. Những người từng theo dõi từng transaction quay sang chủ đề khác. Với Trí, điều đó lại tốt. Anh có thể quay về làm việc mà không phải sống trong cảm giác mỗi mũi tên trên blockchain là một tập phim mới.
Buổi tối, anh và Linh ngồi trước bảng trắng. Sau ba tuần, sơ đồ có nhiều mũi tên hơn nhưng ít tên người hơn. Linh dùng ký hiệu riêng: dữ liệu on-chain màu đen, thông tin từ nền tảng màu xanh, suy đoán cần kiểm chứng màu xám. Trí nhìn ô màu xám từng ghi “Bảo” rồi hỏi liệu họ có đang tự làm mọi thứ quá phức tạp không. Linh đáp rằng phức tạp không phải do họ tạo ra; nó vốn ở đó. Một địa chỉ không phải một con người. Một tài khoản có KYC không chứng minh ai cầm máy ở thời điểm giao dịch. Một tin nhắn đáng ngờ không thay thế được dòng tiền. Một dòng tiền cũng không thay thế được chứng cứ về quyền truy cập.
Tháng tiếp theo, phía điều tra yêu cầu Trí xác nhận thêm những giao dịch anh từng thực hiện cùng Bảo trong giai đoạn họ còn hợp tác. Một vài khoản chuyển hợp pháp trước đây cũng đi qua các sàn mà hiện tại dòng ETH đáng ngờ đang chạm tới. Điều đó làm sơ đồ bớt đẹp. Trí nhận ra nếu chỉ chọn những dữ liệu ủng hộ giả thuyết ban đầu, anh có thể dựng được một câu chuyện trông rất mạch lạc nhưng vẫn sai. Anh dành cả buổi đánh dấu những transaction không liên quan để tránh ai đó về sau lấy chúng làm “bằng chứng” chỉ vì cùng xuất hiện trong lịch sử ví.
Cuối tháng thứ hai, Hạnh gọi và nói có tiến triển nhưng chưa thể công bố. Cơ quan chức năng đã nhận phản hồi từ một số bên trung gian theo kênh chính thức. Trí không hỏi tên tài khoản. Anh chỉ hỏi có cần cung cấp thêm gì không. Đó là thay đổi nhỏ nhưng quan trọng. Hai tháng trước, anh nghĩ minh bạch nghĩa là mọi thứ trên blockchain đều có thể tự mình nhìn thấy. Giờ anh hiểu minh bạch của sổ cái và khả năng quy trách nhiệm cho một con người là hai lớp khác nhau.
Trước khi tắt đèn studio, Trí mở lại transaction đầu tiên. Nó vẫn ở đó, không đổi một ký tự. Bất biến không có nghĩa tự giải thích. Dữ liệu không nói thay người điều tra, luật sư, sàn giao dịch hay tòa án. Nó chỉ từ chối biến mất. Trí thấy điều đó vừa đáng sợ vừa hữu ích. Người lấy token không thể xóa dấu chuyển đã xảy ra; còn anh cũng không thể xóa quyết định từng chia sẻ seed phrase. Cả hai thứ cùng tồn tại trên hai loại hồ sơ khác nhau, chờ được đặt vào đúng ngữ cảnh. Và lần đầu tiên sau nhiều tuần, Trí thôi mong một công cụ duy nhất sẽ nói cho anh toàn bộ sự thật.