Chương 5: Bà ngoại không cần luôn đúng

Ba năm sau khi HepaNova dừng ra mắt, MediCorp vẫn còn đó, Quang vẫn còn đó, và tôi vẫn làm nghiên cứu. Không ai phá sản vì một thử nghiệm không đẹp, cũng chẳng ai bị còng tay vì từng muốn một con số marketing hấp dẫn hơn. Cuộc sống cứ thế trôi tiếp, theo một cách ít kịch tính nhưng, với tôi, đáng tin hơn.

MediCorp thay đổi quy trình cho các dự án có nghiên cứu do công ty tài trợ. Phần thẩm định khoa học được tách khỏi phần duyệt tuyên bố thương mại. Đề cương và kế hoạch phân tích phải lưu phiên bản trước khi khóa dữ liệu. Phân tích hậu kiểm vẫn được phép, nhưng không được tự dán nhãn thành tiêu chí đã định trước; kết quả không thuận lợi cũng có lộ trình công bố rõ ràng hơn. Không phải vì công ty bỗng hóa thành tổ chức từ thiện khoa học, mà vì Quang đã mang đủ hai vết sẹo để thuyết phục hội đồng quản trị rằng che giấu một thử nghiệm hôm nay có thể thành rủi ro lớn hơn nhiều vào ngày mai.

Có lần anh gọi cho tôi, giọng vừa mệt vừa buồn cười. “Hà, team mới vừa đưa slide ghi ‘72% người dùng phản hồi tích cực’.”

“Rồi sao anh?”

“Anh hỏi họ định nghĩa thế nào.”

“Tiến bộ đấy.”

“Họ ghét anh.”

“Thế thì càng tiến bộ.”

Cả hai cùng cười. Tôi rời vai trò cố vấn thường xuyên cho MediCorp, dành nhiều thời gian hơn ở trường. Dự án tôi theo đuổi tiếp không phải một sản phẩm mới, mà là một kho hồ sơ có cái tên khô khốc: Hồ sơ Nguồn Tri thức Dược liệu Cộng đồng. Tôi nhất quyết không gọi nó là “ngân hàng bài thuốc cổ”, vì nghe như thể chúng tôi đi gom nhặt đồ của người khác rồi khóa vào két sắt khoa học.

Mục tiêu của kho hồ sơ nhỏ hơn thế. Mỗi khi một nhóm nghiên cứu bắt đầu từ tri thức thực hành địa phương, hồ sơ phải ghi rõ ai là người chia sẻ, nếu họ muốn được ghi tên; tri thức đến từ một cá nhân hay từ cả mạng lưới nhiều người; người chia sẻ cho phép dùng vào nghiên cứu ở phạm vi nào; có cho dùng hình ảnh và câu chuyện của họ trong truyền thông hay không; và nếu nghiên cứu dẫn tới thương mại hóa thì cần quay lại thảo luận những gì. Quan trọng nhất là một ô riêng, chỉ dành cho điều người chia sẻ không chắc.

Ngày trước, tôi coi “không chắc” là phần nhiễu của tri thức dân gian. Giờ tôi xem nó là dấu hiệu của sự trung thực. Một người nói: “Cây này nhà tôi hay dùng, nhưng bà bầu thì tôi không dám cho.” Tôi ghi lại. Một người khác kể: “Ngày xưa dùng vậy, sau có người đau bụng nên tôi bỏ.” Tôi cũng ghi. Một bà lang già ngồi im lâu rồi mới nói: “Tôi không biết là cây làm người ta đỡ, hay người ta tự đỡ.” Tôi ghi cả câu ấy. Chính những câu như vậy giúp người làm nghiên cứu không vội biến giai thoại thành tuyên bố về hiệu quả.

Bà ngoại tôi lại là người khó phỏng vấn nhất.

“Bà nhớ bài nào hồi xưa bà dùng mà sau bỏ không?”

“Nhiều.”

“Bà kể con nghe.”

“Không nhớ.”

“Bà vừa bảo nhiều mà.”

“Nhiều mà không nhớ từng cái.”

Tôi thở dài. Bà cười khúc khích: “Nhà khoa học gì mà nóng tính.”

Cuối cùng, tôi không ép trí nhớ của bà thành một bộ dữ liệu sạch sẽ. Chỗ nào bà không nhớ, tôi ghi “không nhớ”; chỗ nào nguồn không rõ, ghi “nguồn không rõ”. Kho hồ sơ vì thế không đầy những câu chuyện tròn trịa mà đầy những khoảng trống. Tôi thấy như vậy là tốt. Khoảng trống cho người đi sau biết đâu là chỗ cần hỏi thêm, chứ không phải chỗ để tự bịa ra một phả hệ đẹp đẽ.

Một buổi chiều, sau giờ giảng, nhóm sinh viên vây quanh bàn tôi. Một em hỏi: “Cô Hà, vậy cô còn tin thuốc Nam không?”

“Tin nghĩa là gì?” tôi hỏi lại.

“Dạ, tin là nó có tác dụng.”

“Cây nào, chế phẩm nào, dùng cho mục tiêu gì, liều bao nhiêu, cho ai?”

Cả nhóm bật cười. “Cô trả lời đúng kiểu nhà khoa học.”

“Vì câu hỏi của các em rộng quá,” tôi nói, rồi giải thích thêm: có những dược liệu chứa chất có hoạt tính sinh học; có những kinh nghiệm truyền thống đáng nghiên cứu; có thứ sau khi thử sẽ có bằng chứng tốt hơn, có thứ thì không, có thứ còn mang rủi ro. Chẳng có lý do gì để gom tất cả vào hai cái hộp “thuốc Nam luôn đúng” hoặc “dân gian là vô nghĩa”.

“Vậy cô có tiếc thử nghiệm HepaNova không?” một em khác hỏi.

“Có.”

“Vì mất sáu năm ạ?”

“Không mất. Nó trả lời được một phần câu hỏi: công thức và cách hỏi mà chúng tôi thử chưa cho bằng chứng như hy vọng.”

“Nhưng nếu kết quả không tích cực thì sáu năm ấy có đáng không cô?”

Tôi nghĩ một lúc. “Nếu nghiên cứu được làm tử tế và được công bố, nó giúp người khác khỏi phải mất thêm sáu năm để lặp lại đúng niềm tin ấy mà không hay biết. Đáng, theo một cách khác.”

Cuối buổi, một em rụt rè hỏi: “Bà ngoại cô có buồn vì bài thuốc không được chứng minh không ạ?”

Tôi cười. “Bà ngoại tôi chưa bao giờ cần một bài báo khoa học để sống.”

Đúng thế thật. Bà Lý vẫn ở Thanh Hóa, giờ đã tám mươi tuổi, không còn đi xa giúp người khác nữa. Vườn nghệ nhỏ lại vì đầu gối bà đau, không trồng nhiều được. Một chiều tôi về, thấy bà đang nhổ một cây nghệ bị úng rễ, cái lưng còng xuống sát mặt đất. Tôi ngồi xuống bên cạnh.

“Bà, con hỏi thật nhé.”

“Lại hỏi.”

“Ngày xưa bà có bao giờ cho ai uống nghệ mà họ không đỡ không?”

“Có chứ.”

“Sao bà không kể con từ đầu?”

Bà nhìn tôi như nhìn đứa cháu chậm hiểu. “Con có hỏi đâu.”

Tôi lặng người. Sáu năm đầu nghiên cứu, tôi đã hỏi ai đỡ, bài thuốc dùng thế nào, có thể chiết được hoạt chất gì. Tôi rất ít khi hỏi ai không đỡ, ai không dùng được, khi nào thì bà dừng. Ngay từ câu hỏi đầu tiên, tôi đã chọn lấy những dữ liệu hợp với câu chuyện mình muốn dựng. Không cố ý, nhưng thiên kiến đâu cần ác ý mới tồn tại được.

“Bà có thấy con làm sai không?”

“Sai chi?”

“Con từng muốn chứng minh bà đúng.”

Bà bật cười, phủi đất trên tay. “Bà có cần con chứng minh bà đúng mô.”

“Vậy bà muốn gì?”

Bà chỉ vào đám cây trước mặt. “Cái chi tốt thì giữ. Cái chi không tốt thì bỏ. Không biết thì nói không biết.”

Tôi nghĩ tới đề cương nghiên cứu, tới bản đồng thuận, tới những kết quả âm tính chúng tôi đã cố công bố cho bằng được. Cả đời làm nghiên cứu của tôi, hóa ra có thể gói gọn trong ba câu của bà.

Tối đó, tôi mở một cuốn sổ thí nghiệm mới. Trang đầu tiên, tôi không viết “Dự án thuốc mới từ bài thuốc của bà ngoại”. Tôi viết: “Câu hỏi mới: những thực hành dược liệu nào đang được cộng đồng sử dụng, bằng chứng và khoảng trống về an toàn hiện có là gì, và câu nào đáng được nghiên cứu tiếp?” Không tên sản phẩm, không chỉ tiêu doanh thu, không giả thuyết rằng bà ngoại đúng. Chỉ một câu hỏi.

Trên bàn, cạnh cuốn sổ, là củ nghệ bà vừa đào chiều nay, vỏ còn dính đất, chỗ vết cắt vàng rực dưới ánh đèn. Nó không trở thành thuốc đã được chứng minh chỉ vì bà trồng, cũng không trở nên vô giá trị chỉ vì thử nghiệm của tôi không đạt. Nó là một cái cây, một phần của tri thức đang sống, một nguồn câu hỏi, và có thể là khởi đầu của những điều khoa học còn phải kiểm chứng rất lâu nữa.

Tôi từng nghĩ tôn trọng bà nghĩa là chứng minh bài thuốc bà dùng có hiệu quả. Giờ tôi hiểu, tôn trọng bà còn là đủ trung thực để nói ra khi dữ liệu không ủng hộ câu chuyện đẹp nhất về bà. Bà ngoại không cần lúc nào cũng đúng mới đáng được lắng nghe, và khoa học cũng không cần lúc nào cũng cho kết quả tích cực mới đáng được làm.