Chương 2: Cắt trắng
Buổi họp ba trăm hộ được tổ chức trong sân nhà ông Hai Thuận, dưới cây me già che cả nửa sân. Người ngồi ghế nhựa, người ngồi mé xe đạp, người đứng tựa cột. Thùy Dương đứng giữa, không loa, không giấy in, chỉ giọng cô và một bảng viết tay: hai trăm thùng rau đọng kho, kênh Minh Tân đã cắt, GreenBasket đã gỡ.
“Tôi nói trước sự thật,” Dương nói. “Phúc Lộc ép Minh Tân ký độc quyền. Kênh của chúng ta bị đóng lại bởi người không trồng một cây rau nào. Tiền công ty còn đủ trả hợp đồng đã gieo — điều đó tôi cam kết bằng tên mình. Việc còn lại: chúng ta phải tự tìm đường bán.”
Một nông dân đứng dậy, giọng run: “Cô nói tự bán. Bán cho ai? Chợ đầu mối ép giá còn khốn hơn hồi trước.”
“Bán cho người ăn,” Dương đáp. “Không qua trung gian. Người mẹ ở Sài Gòn cần rau sạch cho con — người đó trả đúng giá nếu tin rau thật sạch. Việc của mình là khiến họ tin.”
Tiếng xì xào lan khắp sân. Một số cặp mắt lướt qua nhau lo lắng — tiền học của con, tiền thuốc của mẹ, tiền giống vay ngân hàng đều nằm trong những luống rau đang đứng chờ. Chị Ba Xuân ngồi mé cột, tay cuốn mé áo: “Cô Dương nói bán trực tiếp nghe hay. Nhưng người Sài Gòn biết mình là ai mà tin?” Câu hỏi đó treo lơ lửng trên sân, nặng hơn mọi con số trên bảng.
Ông Hai đứng lên — ông ít nói, và vì thế khi ông nói, sân im. “Tôi ký giấy với con gái tôi bốn năm trước, khi nó chưa có gì ngoài một quyển sổ,” ông nói. “Nó không thiếu tôi một đồng công nào. Bây giờ kênh nó bị cắt — đất mình vẫn đây, tay mình vẫn đây. Tôi ở lại. Ai muốn nhận tiền cọc của người kia thì nhận, nhưng nhớ: giấy độc quyền là giấy trói, hôm nay nó trả cao, ngày mai nó ép thấp, và mình không còn ai để kêu.”
Hai trăm bảy mươi mốt hộ ở lại. Hai mươi chín hộ đã nhận cọc của Phúc Lộc — trong đó có bác Bảy Quét, người đứng đầu nhóm trồng dưa leo, bản hợp đồng của ông chuyển sang Phúc Lộc cùng hai nghìn mét vuông đất đang chuẩn bị gieo. Bác Bảy gặp Dương mé kinh, cụ già đỏ mặt: “Con thông cảm bác. Cháu bác sắp mổ, tiền nó xếp trước mặt, bác không đợi được.” Dương nắm tay bác, không trách một lời — cô hiểu sự thật đau hơn tức giận: người nông dân không bỏ cô vì thiếu tin, họ bỏ vì thiếu tiền.
Những ngày sau đó, hai trăm thùng rau trong kho lạnh trở thành bài toán sống chết. Châu gọi khắp các chuỗi cửa hàng tiện lợi nhỏ, các bếp ăn công nghiệp, các nhà hàng chay — được một nửa. Phần còn lại, Dương quyết xuất giá bán hòa vốn cho chợ đầu mối quê và trường học địa phương, lỗ tiền điện và nhân công. “Lỗ có giới hạn,” cô nói với Châu. “Bỏ rau thì lỗ vô hạn — mình bỏ luôn cả niềm tin của ba trăm hộ đang nhìn mình.”
Đòn tiếp theo đến nhanh hơn dự kiến. Ngày thứ năm, ba hãng xe tải quen chở hàng cho Đất Nắng cùng gọi từ chối — người trong ngành nhắn cho Út Kiên: “Anh đừng chở hàng Đất Nắng nữa. Phúc Lộc điện các đầu xe rồi. Ai chở là mất hợp đồng năm sau.” Chỉ còn xe mười tấn cũ của chính Út Kiên — anh cười khàn: “Một xe cũng là xe. Rau của mình tôi chở đêm, ngày nghỉ.”
Ngày thứ bảy, đòn từ bên trong. Giám đốc kinh doanh Ngọc Trung — người Dương tuyển từ Sài Gòn với lương gấp đôi thị trường — xin nghỉ “vì lý do cá nhân”. Ba ngày sau, danh sách email ba trăm khách hàng doanh nghiệp của Đất Nắng xuất hiện trong hộp thư quảng bá của Phúc Lộc Fresh, kèm ưu đãi “rau sạch giá sỉ”. Trung đã copy dữ liệu trước khi đi.
“Nó đánh cắp cả khách của mình,” Châu nghiến răng. “Chị kiện nó đi.”
“Kiện sau,” Dương nói. “Bây giờ khách đó đang được gọi điện mời rau rẻ hơn. Mình phải cho họ thấy sự khác biệt trước khi nghĩ đến kiện.”
Sự khác biệt đã được thử thách ngay tuần đó. Mười bốn khách doanh nghiệp quen gọi hủy đơn vì Phúc Lộc Fresh báo giá thấp hơn hai mươi phần trăm. Dương tự tay gọi lại từng khách — không cầu xin, chỉ hỏi một câu: “Anh chị có xem được hồ sơ truy xuất từng lô của bên mới không?” Sáu trong mười bốn quay lại. Bài học cô ghi vào sổ: khách hàng không rẻ hay đắt quyết định — sự tin cậy quyết định.
Sự khác biệt — nó đến từ một chuyện tình cờ. Cuối tuần ấy, Thảo — nhân viên đóng gói trẻ — đi chợ đầu mối Bình Điền mua quà gia đình. Trong dãy hàng rau “nhập Sài Gòn”, con mắt cô dừng lại ở một quầy: thùng xốp đóng mác “Phúc Lộc Fresh — VietGAP Long Xuyên”. Nhưng Thảo nhận ra ngay — cô mở đóng gói suốt một năm — rau trong thùng là rau chợ đầu mối thường, lá xà lách bầm mé, dưa leo độ cứng không đều, không một dấu vết tiêu chuẩn. Thảo chụp ảnh gửi Dương kèm lời nhắn: “Chị ơi, cái này không phải rau sạch. Người ta đang dán mác dối.”
Dương ngồi nhìn ảnh rất lâu. Phúc Lộc đang bán “sạch” giả — bán niềm tin mình không có, với giá mình không thể ép xuống. Đó không chỉ là đối thủ. Đó là lý do mình tồn tại.
Cô gọi cho người bạn cùng phòng đại học, luật sư Nguyễn Hải Âu, hiện làm ở một hãng luật nhỏ trong Sài Gòn. Âu nghe hết, hỏi vài câu ngắn, rồi nói: “Điều khoản độc quyền cấm Minh Tân phân phối cho đối thủ — có dấu hiệu vi phạm Luật Cạnh tranh. Nhưng để đánh pháp lý cần bằng chứng trong tay, không cần tin đồn. Giữ tai mở.” Cuộc gọi đó không cho đáp án, nhưng cho một phương hướng: kẻ lớn ép người nhỏ bằng giấy tờ, thì người nhỏ cũng có thể chống lại bằng giấy tờ — nếu giấy tờ đó thật.
Tuần cuối tháng chín, khi kho lạnh đã trống và bảng tính cạn dần, một cuộc khủng hoảng nhỏ hơn cũng đến: em Thảo và ba nhân viên đóng gói xin nghỉ vì gia đình lo không có lương. Dương không giữ — cô trả đủ lương và phụ cấp theo luật, nói: “Em đi tìm chỗ chắc trước. Khi nào công ty đứng vững lại, cô gọi em về.” Thảo ra đi với mắt đỏ, và Dương ghi tên em vào sổ — danh sách người cô sẽ gọi lại đầu tiên.
Đêm ấy, bên bàn nhà ông Hai, Dương mở sổ và vẽ một hình tròn. “Chúng ta không cần kênh của nó,” cô nói với Châu và Út Kiên. “Chúng ta làm kênh mới: hợp tác xã An Hòa bán trực tiếp cho người tiêu dùng. Người mua đặt trước một tuần một giỏ rau — chúng ta hái đúng số đã đặt, đóng gói đúng số đã đặt, xe chở đúng số đã đặt. Không một bó cải nào đổ ra kinh. Không một đồng nào qua tay thương lái.”
Châu nhìn hình tròn, ngón tay gõ nhịp. “Giỏ rau tuần — kiểu CSA, nông nghiệp hỗ trợ cộng đồng. Sài Gòn có nhóm khách sẵn trả trước. Nhưng để làm được cần web đặt hàng, đội đóng gói tăng gấp đôi, và vận chuyển lẻ — một xe chở cho năm trăm địa chỉ thay vì một siêu thị.”
“Làm được,” Út Kiên nói. “Tôi quen từng ngõ Sài Gòn. Một xe lẻ cũng là xe. Nếu khối lượng tăng, tôi kêu thêm hai đứa em chạy xe máy.”
Cả đêm họ bàn chi tiết. Châu vẽ sơ đồ: một trang web đặt giỏ rau tuần, một nhóm quản lý đơn trên bảng tính, lịch hái gộp theo khu vực giao, phí vận chuyển chia nhỏ theo điểm hẹn. Út Kiên vạch lộ trình: sáng thứ năm xuất kho, đêm vào Sài Gòn, sáng thứ sáu giao điểm hẹn các quận — người mua đến nhận, hoặc em xe máy chuyển tận nhà với phí nhỏ. Mỗi giỏ đi kèm một tờ rơi ghi tên bác trồng, ngày gieo, ngày hái.
“Và cần niềm tin,” Dương nói chậm. “Người ta mua trước một tuần rau chưa hái — họ phải tin tuyệt đối. Tin bằng gì? Tin bằng chứng nhận giấy? Phúc Lộc cũng có giấy. Phải là thứ nó không giả được.”
Ông Hai ngồi nghe suốt, giờ lên tiếng: “Con muốn người ta tin? Cho họ nhìn mặt người trồng.”
Dương ghi câu đó lên đầu trang giấy, đóng sổ. Ngoài sân, trăng mờ qua tán me, luống cải ngọt mới ba ngày tuổi đang lên xanh dưới đêm — một vụ mùa không có kênh, trồng cho một đường đi chưa có ai đi.
Mở mục lục để tải danh sách chương.