Chương 3: Tập Lại Mà Không Làm Đau Thêm
Những năm đầu sau tai nạn không có bước ngoặt nào đến đúng hẹn như trên một tờ lịch định sẵn. Có những tháng Huy tiến bộ rất nhanh, rồi lại có những tháng tay mỏi, sẹo nhạy cảm hoặc tinh thần chùng xuống khiến cậu gần như giậm chân tại chỗ. Mười ba tuổi, cậu bắt đầu hiểu rằng phục hồi không phải một đường thẳng.
Có lần trường tổ chức biểu diễn, Huy tập quá sức để kịp chuẩn bị. Hôm sau, vùng cổ tay và bàn tay phải đau hơn thường lệ, nhưng cậu giấu thầy. Thầy Tuấn chỉ nghe cậu chơi hai phút đã biết.
“Dừng lại.”
“Con vẫn chơi được mà.”
“Chơi được với nên chơi là hai chuyện khác nhau.”
Huy tức đỏ mặt. “Nếu nghệ sĩ nào cũng nghỉ mỗi lần đau thì tập làm sao giỏi được?”
“Nghệ sĩ chuyên nghiệp lại càng phải biết mình chịu được bao nhiêu,” thầy Tuấn đáp. “Đau không phải thước đo của quyết tâm.”
Gia đình đưa Huy đi khám lại theo hướng dẫn của bác sĩ. Không có chấn thương mới nào nghiêm trọng, nhưng cậu được nhắc phải quản lý cường độ tốt hơn và theo dõi các triệu chứng. Thời khóa biểu tập vì thế thay đổi hẳn: các khối tập ngắn lại, xen vào đó là đọc phân tích bản nhạc không cần đàn, luyện tai, luyện tiết tấu, nghe nhạc, những bài rèn tay trái vừa sức, và tay phải chỉ được dùng có mục đích, không lặp đi lặp lại một cách vô thức.
Ban đầu, Huy coi những việc không chạm phím đàn là “không tập”. Thầy Tuấn hỏi lại: “Con đang học nhạc hay đang tập thể hình?” Câu ấy khó nghe, nhưng đúng.
Huy bắt đầu thu âm rồi nghe lại chính mình. Có những đoạn tay trái chạy nhanh mà giai điệu bị chôn vùi bên dưới. Có những chỗ cậu đạp pedal quá nhiều để che việc tay phải không nối được tiếng. “Pedal không phải keo dán để dính mọi thứ lại với nhau,” thầy nhắc. Thế là cậu học cách nhả tiếng, cách cân giọng, cách để câu nhạc có chỗ thở.
Các bản chuyển soạn cũng tinh tế dần. Không phải lúc nào cũng cứ đẩy thêm nốt sang tay trái là xong. Đôi khi phải bỏ một nốt nhân đôi không quan trọng, đôi khi đổi quãng, đôi khi rải một hợp âm thành chuỗi nốt lướt, và nếu là tác phẩm mới thì có thể đề nghị chính người soạn viết lại kết cấu. Thầy Tuấn luôn dặn đi dặn lại: “Nếu con biểu diễn bản chuyển soạn của người khác, phải tôn trọng quyền tác giả, quyền xuất bản và ghi rõ tên người soạn khi cần. Đừng gọi bản thích nghi là nguyên bản nếu nó không phải.” Hồi ấy Huy thấy chuyện đó thật phiền phức. Mãi sau này anh mới hiểu vì sao ghi công lại quan trọng đến thế.
Ở trường, điều khó hơn cả kỹ thuật lại là bạn bè. Có đứa nhìn chằm chằm vào tay Huy quá lâu, có đứa hỏi thẳng, có đứa tránh không hỏi nhưng thì thầm sau lưng, và có cả những biệt danh độc địa. Không phải ngày nào cả trường cũng bắt nạt cậu, nhưng chỉ cần vài câu lặp lại cũng đủ khiến cậu sợ giờ ra chơi.
Khi Huy báo với cô chủ nhiệm, cô không chỉ phạt một đứa cho xong. Lớp có một buổi sinh hoạt về khuyết tật, về ranh giới của những câu hỏi riêng tư và chuyện trêu chọc cơ thể người khác. Huy không phải đứng trước lớp kể chuyện truyền cảm hứng; cậu được quyền im lặng. Sau đó tình hình bớt đi, dù không hết hẳn.
Huy cũng gặp chuyên viên tâm lý một thời gian, vì có những lúc ký ức tai nạn ùa về và cậu sợ cả tiếng máy móc nông nghiệp. Lúc đầu cậu thấy xấu hổ. Thầy Tuấn hỏi: “Tập piano còn cần giáo viên, vậy mà đầu óc đau thì con nghĩ không cần ai à?” Huy không cãi được câu nào.
Chuyện với bà ngoại còn khó hơn. Bà vẫn tự trách. Mỗi lần Huy nhăn mặt vì mỏi tay, bà lập tức nói: “Tại bà.” Điều đó khiến cậu vừa thương vừa bực. Một buổi tối, cậu không nhịn được nữa.
“Bà đừng xin lỗi nữa.”
Bà òa khóc. “Nhưng nếu hôm đó…”
“Con không muốn cứ mỗi lần con đau là bà lại biến thành người có lỗi.”
Cả hai bà cháu cùng im lặng. Sau đó gia đình tham gia vài buổi tư vấn. Không ai được bảo rằng “tai nạn là số phận”, họ chỉ học cách nói về nó mà không bắt một người gánh hết mọi thứ.
Năm mười lăm tuổi, Huy biểu diễn một chương trình nhỏ ở nhà văn hóa huyện. Chẳng có gì lan truyền trên mạng, chỉ khoảng sáu mươi người đến nghe. Thầy Tuấn chọn những tác phẩm vừa sức mà vẫn có chiều sâu: một bài tay trái, một bản chuyển soạn song tấu với một học sinh khác, và một tác phẩm đương đại ngắn do một sinh viên sáng tác viết riêng cho Huy sau khi nghe cậu kể về những giới hạn kỹ thuật của mình.
Huy thích nhất tác phẩm mới ấy. Người soạn nhạc không hỏi “Em có thể giả như tay mình đủ mười ngón không?” mà hỏi: ngón cái với ngón út làm gì thì thoải mái, tay trái mở được tới đâu, đánh nốt lặp có mệt không, chuyển thế tay nhanh được đến mức nào. Bài nhạc được viết cho cơ thể hiện tại của Huy, không phải cho cơ thể cậu đã mất.
Lần đầu tiên, Huy thấy khuyết tật không chỉ là thứ phải tìm cách lách qua. Nó có thể là một điều kiện để sáng tác. Không phải “món quà”, cũng chẳng phải “siêu năng lực”, chỉ là một thực tế mà nghệ thuật có thể cùng thiết kế với nó.
Sau buổi diễn, một cô khán giả nắm tay cậu: “Cháu nghị lực quá, cô nhìn mà quên cả nghe nhạc.” Huy mỉm cười lịch sự. Về đến nhà, cậu than với thầy Tuấn: “Con ghét người ta chỉ khen nghị lực.”
“Vậy lần sau chơi hay đến mức người ta phải bàn về cách con tạo câu nhạc,” thầy đáp.
Huy bật cười. “Thầy lại ép con.”
“Thầy dạy piano,” thầy Tuấn nói. “Thầy không dạy truyền cảm hứng.”
Đến năm mười sáu tuổi, kỹ thuật của Huy không còn thay đổi đột ngột nữa mà trưởng thành qua hàng trăm điều chỉnh nhỏ. Cậu biết bài nào nên nhận, bài nào phải chuyển soạn, bài nào không đáng cố vì cái giá về kỹ thuật và rủi ro quá lớn. Cậu biết ngày nào cần nghỉ, biết hỏi người có chuyên môn khi triệu chứng thay đổi, và biết lắng nghe nhiều hơn là đếm nốt.
Thầy Tuấn còn dạy cậu ghi nhật ký tập thay vì chỉ ghi số giờ: ngày nào tập gì, đoạn nào gây mỏi, đoạn nào cần sửa thế bấm, ngày nào nghỉ. Cuốn nhật ký không phải bảng thi đua giờ tập. Nhờ nó, Huy dần nhận ra hai mươi phút tập đúng mục tiêu có thể hữu ích hơn một tiếng lặp lại trong trạng thái mệt mỏi.
Nhật ký cũng giúp hai thầy trò phân biệt một đoạn khó về âm nhạc với một đoạn không hợp về cơ học. Nếu vấn đề nằm ở cách diễn giải, họ tập. Nếu vấn đề nằm ở cấu trúc bàn tay, họ chuyển soạn hoặc đổi bài. Họ không coi mọi giới hạn đều là “kỹ thuật yếu, phải luyện thêm”.
Kiên nhẫn, hóa ra, không phải là tập thêm một tiếng khi đang đau. Với Huy, kiên nhẫn cuối cùng là đủ bình tĩnh để không phải chứng minh điều gì bằng cách làm mình tổn thương thêm.