Chương 4: Khi Luật Thi Không Nghĩ Tới Người Khuyết Tật

Năm mười bảy tuổi, Huy nộp hồ sơ dự một cuộc thi piano trẻ toàn quốc. Không ai hỏi cậu có đủ mười ngón tay hay không. Vấn đề nằm ở chỗ khác: quy chế yêu cầu thí sinh trình bày một số tác phẩm theo ấn bản chuẩn hoặc ấn bản được công nhận, không được thay đổi cấu trúc đáng kể.

Phần lớn chương trình, Huy có thể chơi gần như nguyên bản. Nhưng tác phẩm bắt buộc chính của vòng sau lại có những đoạn tay phải dày đặc, nhiều nốt lặp và hợp âm chồng, nếu giữ nguyên kết cấu thì vượt quá khả năng cơ học thực tế của cậu. Thầy Tuấn đã cùng Huy soạn một bản phân bố lại nốt: một số nốt tay phải chuyển sang tay trái, một số nốt nhân đôi bị lược bỏ nhưng hòa âm và giai điệu cốt lõi được giữ, pedal cũng được dùng theo cách khác. Về mặt âm nhạc, hai thầy trò tin bản ấy vẫn trung thành với tác phẩm. Về mặt quy chế thì chưa chắc.

Ban tổ chức trả lời bằng một email ngắn: bản chuyển soạn đã thay đổi so với ấn bản quy định và có thể không đáp ứng yêu cầu về tác phẩm dự thi. Huy đọc xong liền ném điện thoại xuống giường.

“Họ từ chối vì tay con.”

Thầy Tuấn nhặt điện thoại lên, đọc lại từng chữ. “Họ từ chối bản chuyển soạn theo quy chế. Chưa chắc là vì khuyết tật.”

“Nếu con đủ ngón thì đâu cần chuyển soạn.”

“Đúng. Vì thế mình mới phải đề nghị điều chỉnh hỗ trợ.”

Thầy không viết một lá thư kiểu “Quy chế đánh giá trình độ, không đánh giá số ngón tay”. Câu ấy nghe thì hay, nhưng không trả lời được câu hỏi chuyên môn thật sự: cuộc thi có thể giữ chuẩn tác phẩm đến mức nào, và cần điều chỉnh gì để người khuyết tật có cơ hội tương đương mà không làm thay đổi mục tiêu đánh giá?

Hai thầy trò nhờ một giảng viên piano ở Hà Nội và một người am hiểu chính sách tiếp cận cùng soạn đơn. Lá đơn nêu rõ: Huy có khuyết tật cố định ở bàn tay phải; cậu không xin giảm độ khó tùy tiện; cậu đề nghị được phép phân bố lại nốt và điều chỉnh thế bấm ở mức cần thiết, với điều kiện giữ nguyên hình thức, chất liệu cao độ cốt lõi và những đòi hỏi âm nhạc ở mức ban giám khảo chấp nhận được. Đơn cũng đề nghị giám khảo được nhận bản nhạc có chú thích để biết phần nào đã được thích nghi, và nếu một tác phẩm bắt buộc không thể điều chỉnh mà vẫn giữ được mục tiêu thì xin thay bằng một tác phẩm tương đương.

Ban tổ chức mất gần ba tuần mới trả lời. Họ im lặng không phải vì sợ dư luận, mà vì phải đưa vấn đề ra hội đồng nghệ thuật. Có người lo rằng nếu cho phép chuyển soạn thì làm sao so sánh các thí sinh với nhau. Có người lại cho rằng thi biểu diễn vốn đã chấp nhận rubato, chấp nhận khác biệt giữa các ấn bản và cách xử lý; một điều chỉnh để tiếp cận không nhất thiết phá vỡ sự so sánh nếu tiêu chí được nói rõ.

Huy không hề biết những cuộc tranh luận nội bộ ấy. Cậu chỉ biết email mãi chưa tới. Trong lúc chờ, một người bạn quay video Huy chơi một bài tay trái và đoạn chuyển soạn kia. Huy đăng lên kênh cá nhân, rồi nhờ một trang âm nhạc chia sẻ, video có vài chục nghìn lượt xem trong mấy tuần. Không phải năm triệu, nhưng cũng đủ để bình luận đổ về đủ loại: “Thật phi thường”, “Sao không cho em thi?”, “Chuyển soạn kiểu đó còn là tác phẩm gốc không?”, “Giám khảo phải chấm âm nhạc chứ”.

Ban đầu, Huy muốn dùng video để gây sức ép. Thầy Tuấn ngăn lại.

“Đơn đang được xem xét. Đừng biến ban tổ chức thành phản diện khi họ còn chưa trả lời.”

“Nếu không có áp lực dư luận thì họ có chịu đổi không?”

“Có thể bàn luận công khai sẽ giúp ích. Nhưng mình muốn một quy chế tốt, chứ không chỉ một ngoại lệ vì con nổi tiếng.”

Đó là điều Huy chưa từng nghĩ tới. Nếu ban tổ chức chỉ cho cậu thi vì một video lan truyền, thì những người khuyết tật khác không có khán giả vẫn sẽ bị mắc kẹt như cũ.

Hai tuần sau, câu trả lời đến. Ban tổ chức đồng ý thử nghiệm một hình thức điều chỉnh hỗ trợ: Huy được nộp trước bản nhạc có chú thích, hội đồng nghệ thuật sẽ xác định phần thích nghi có giữ được các yêu cầu âm nhạc và kỹ thuật chính hay không. Một tác phẩm bắt buộc được thay bằng lựa chọn tương đương trong danh sách đã duyệt. Ban giám khảo được hướng dẫn chấm độ nhạc cảm, cách diễn giải, tiết tấu, âm thanh, cấu trúc và khả năng làm chủ kỹ thuật dựa trên bản nhạc đã duyệt, chứ không chấm “mức độ nghị lực”.

“Vậy là con được thi ạ?” Huy hỏi.

“Nếu bản nhạc được duyệt,” thầy Tuấn đáp. “Chưa phải muốn làm gì thì làm đâu.”

Bản nhạc đầu tiên bị trả về. Hội đồng cho rằng ở đoạn phát triển, phần phân bố lại đã bỏ đi quá nhiều nốt bè giữa, khiến thử thách về hòa âm và kết cấu giảm đáng kể. Huy nổi giận: “Họ không hiểu tay con.”

“Có thể,” thầy Tuấn nói. “Nhưng nhận xét về kết cấu thì đúng.”

Họ làm lại từ đầu, lần này có thêm một nghệ sĩ kiêm người chuyển soạn ở Hà Nội hỗ trợ. Một số nốt được chia sang tay trái nhờ tính toán kỹ những chỗ bắt chéo tay. Một đoạn được đổi cách xếp hợp âm nhưng giữ mật độ hòa âm tốt hơn. Có một chỗ Huy quyết định không giữ toàn bộ. Lần này hội đồng chấp nhận.

Quá trình kéo dài đến mức Huy suýt trễ hạn nộp hồ sơ. Nhưng nó tạo ra một tiền lệ: năm sau, ban tổ chức thêm mục đề nghị điều chỉnh hỗ trợ vào bộ hồ sơ dự thi. Không phải đơn nào cũng được chấp nhận, nhưng ít nhất đã có một quy trình.

Mấy tháng sau, khi cuộc thi đã khép lại, Huy được mời góp ý về cách diễn đạt trong mẫu đơn mới. Cậu nói: “Đừng bắt thí sinh chứng minh giá trị con người. Chỉ cần nói rõ mục tiêu âm nhạc nào phải giữ và kiểu thích nghi nào sẽ được xem xét.” Người phụ trách ghi lại. Cậu còn đề nghị thêm một dòng: người nộp đơn không bắt buộc phải cung cấp thông tin y tế nhiều hơn mức cần thiết để giải thích cho đề nghị của mình. Huy đã quá mệt với việc nơi nào cũng muốn nghe lại toàn bộ vụ tai nạn như một điều kiện để tin cậu. Hội đồng đồng ý sửa theo hướng chỉ xin những thông tin cần cho quyết định chuyên môn và tiếp cận.

“Con vừa làm một việc có ích hơn cái video,” thầy Tuấn bảo.

“Video vẫn giúp người ta biết đến mà thầy.”

“Đúng. Nhưng mẫu đơn mới giúp được cả những người chưa nổi tiếng.” Huy nhớ mãi câu ấy.

Nhưng đó là chuyện về sau. Ngày bước vào vòng thi, Huy không thấy mình vừa “chiến thắng ban tổ chức”. Cậu thấy mình đã làm được một điều khó hơn: nộp một bản nhạc đủ tốt để hội đồng có thể nói rằng đây vẫn là một bài thi piano nghiêm túc, không phải tiết mục ngoại lệ, cũng không phải màn trình diễn truyền cảm hứng. Còn phía trước, đơn giản chỉ là một bài thi.