Chương 4: Sóng sau sống trước
Bảy Sen đốt tiền đúng như Mai Lan đã đoán — và đốt mạnh hơn chị tưởng. Trong hai tuần, bảng giá của sà lan leo lên mức không ai chịu nổi: cá nết năm mươi nghìn, tôm đất một trăm bảy mươi, mực đêm trả tay cao hơn giá chị ba phần mười. Ổng đang lỗ mỗi sáng để kéo ghe về. Người làng không biết ổng đang lỗ — họ chỉ biết giá của ông Sen hôm nay cao, và họ chạy tới.
Đội ghe chị Lan bắt đầu đứt. Ghe của anh em Nhàn Kiệt neo sà lan ban đêm — chú Nhàn gặp Mai Lan ở đầu hẻm, mắt quay đi: "Chị Lan, nhà tôi năm miệng ăn. Ông Sen trả cao hơn chị ba mươi phần trăm. Tôi không phản chị — tôi không có tiền để trung thành." Chú Ba Nước cũng đi — nhưng chú nói thẳng với chị trước khi đi: "Ông Sen trả tao cao vì mày đứng đây. Ngày mày gục, giá của ổng rớt về lại và tao sẽ mất cả hai. Tao đi vì tao nghèo, không vì tao thích ổng."
Nhà Mai Lan lúc ấy là nơi trời không ngừng đổ. Tiền cân sáng cạn dần — chị đếm tiền trên bàn mỗi đêm và con số mỗi đêm nhỏ hơn. Có một đêm chị ngồi trong bếp tối, mở ngăn tủ, lấy ra chiếc dép tông của chú Ba Nước mà người ta vớt được sau bão — chiếc dép chị cất ba năm — và đặt nó trên bàn trước mặt. Chị nhìn nó rất lâu. Nó là thứ duy nhất chị giữ của chuyến biển cuối, và chị giữ nó không vì Hải — mà vì nó nhắc chị rằng biển đã lấy mọi thứ trừ việc sống tiếp.
Chỉ còn Út Vỏ. "Tôi không đi," người đàn bà ấy nói, đứng cạnh ghe Tứ Sóng. "Không phải vì giá. Vì chị nói chị sẽ đứng đây mỗi sáng, và chị đứng đây mỗi sáng."
Nhưng một ghe không đủ cho nhà hàng Phương Nam. Sáng thứ năm của tuần đốt tiền, Mai Lan điện thoại cho bà Phương với giọng mà chị phải cố giữ đều: "Hôm nay con giao hai tạ thay vì sáu, bà Phương." Ở đầu dây kia im lặng một giây. "Mai Lan, tôi nói rồi — đều hơn rẻ. Hai tạ thì tôi phải mua thêm bốn tạ của đội ghe cũ. Nếu mày không giao đều, tôi quay lại đội cũ. Tôi có khách ăn, không có lòng từ thiện."
Đêm hôm đó Thắng ốm lại. Ho khan từng cơn trong giấc ngủ, má nóng lên. Mai Lan ngồi cạnh giường con đến sáng, mát trán thằng bé bằng khăn ướt, và trong đầu chị các con số xoay như cơn lốc: tiền thuốc, tiền cân sáng mai, tiền xe ba gác, tiền đá — và một cọc năm mươi triệu đang chờ ở cửa.
Bà Quý ngồi đầu giường nhìn cháu. Khi Thắng ngủ lại trong sáng, bà quay sang Mai Lan và nói câu mà chị đã sợ ba năm: "Đem thằng nhỏ cho bà nuôi."
"Mẹ —"
"Bà già rồi, không đi đâu. Mày đi làm suốt ngày, thằng nhỏ ốm một mình. Bà nuôi nó — bà nuôi được thằng Hải, bà nuôi được cháu nó. Mày đi làm ăn của mày, đem tiền về mỗi tuần. Như thế nó tốt hơn cho cả hai."
Mai Lan ngồi im nghe câu đó. Chị nghe trong đó không phải lời đòi — mà là một người mẹ đang sợ mất thêm một đứa con nữa, và chị nghe cả điều không nói: nếu Mai Lan bỏ đi, bà Quý sẽ có Thắng. Chị hiểu. Và chị hiểu thêm một điều sâu hơn: bà Quý đã nghe chuyện năm mươi triệu và đang sợ Mai Lan sẽ không trả nổi, sẽ bỏ làng bỏ nhà — như người ta nói góa phụ thường làm.
"Mẹ giữ Thắng ban ngày cho con," chị đáp. "Tối con về với con. Con không bỏ đi. Con trả nợ, con nuôi cả nhà. Mẹ tin con."
Bà Quý nhìn chị lâu, rồi đứng dậy không nói thêm. Nhưng sáng hôm sau, khi Mai Lan ra bến, chị thấy mẹ chồng đã ngồi cạnh giường Thắng với nồi cháo trắng đã nấu — lần đầu tiên ba năm bà nấu cháo cho cháu mà không phải Mai Lan nhờ.
Làng vẫn cười. "Con Lan gục rồi," người ta nói ở đầu hẻm. "Đàn bà chơi đội ghe với ông Sen — chơi được hai tuần." Ở nhà bà Tám Mươi, đám bà già làng đặt cược ngày Mai Lan đóng bảng; một người nói "không qua chủ nhật", người khác nói "qua tết là được". Bảy Sen đi ngang qua ghe Tứ Sóng một chiều, ngừng lại, nhìn cái bảng sơn trắng, và cười: "Chị Lan còn đứng đây hả? Tao đặt một tuần nữa."
Mai Lan không đáp. Tối hôm ấy chị ngồi với Hai Lài ở quán, cái sổ mở ra giữa hai ly trà.
"Cô nhìn sổ của mày đi," Hai Lài nói, ngón tay chạy qua các dòng chị ghi. "Mày cân đúng — cân của ổng móc chín lạng một ký. Mày trả giá công khai — giá của ổng thay đổi từng ghe, từng người, tùy ổng thích ai. Mày trả tiền ngay — ổng ghi nợ rồi trừ dần. Mày có ba thứ ổng không có: đúng, rõ, và không bắt ai nợ."
"Nhưng ổng có tiền."
"Tiền mua được ghe, không mua được tin." Hai Lài gõ tay lên bàn. "Nghe cô. Mày treo bảng giá ở bến — người đi ngang nhìn thấy. Treo nó ở quán cô, ở chợ, ở đầu hẻm — treo ở chỗ người ta đứng nói chuyện. Và làm một chuyện nữa: ký giấy với ngư dân. Giấy bao tiêu — chị mua hết hàng của chú với giá cố định ba tháng, không ép theo ngày. Người ta sợ bán cho mày vì ngày mai không biết mày còn đứng đây không. Giấy nói rằng mày ở đây ba tháng."
Mai Lan nhìn bạn mình. "Giấy bao tiêu với giá cố định — nếu thị trường đổi giá mình chết."
"Mày chết nếu mày treo giá thấp. Treo giá cao, cắt lãi mày xuống, và giữ giá ba tháng. Mày không cần giàu ba tháng này — mày cần sống ba tháng này để tháng thứ tư giàu."
Sáng hôm sau Mai Lan làm hai chuyện chưa ai làm ở Phú Gió. Chuyện thứ nhất: chị treo một tấm bảng gỗ lớn ngoài quán Hai Lài, sơn trắng, chữ đen, đầu bảng viết "GIÁ THU MUA HẢI SẢN — ĐỘI GHE CHỊ LAN — NGÀY HÔM NAY" và bên dưới từng loại cá một con số. Bên cạnh, một dòng nhỏ hơn: "Giá cố định ba tháng — ký giấy bao tiêu — cân kiểm tra bằng cục sắt hai ký bất kỳ lúc nào."
Chuyện thứ hai: chị đi từ nhà tới nhà các ghe nhỏ với mẫu giấy bao tiêu, và ngồi ký với từng người trên bàn ăn của họ. Mẫu giấy chị nhờ Hai Lài đánh máy ở tiệm photocopy chợ — hai trang đơn giản: bên mua cam kết mua hết sản lượng với giá niêm yết ba tháng; bên bán cam kết giao đều; cân kiểm tra được bất kỳ lúc nào; không bắt nợ. Út Vỏ ký đầu tiên, ngón tay lăn dấu mực đỏ. Rồi nhà chú Tư Lái — người chở xe — vì chú có ghe nhỏ của vợ. Rồi hai nhà khác mà chị chưa từng mua một ký cá, họ ký vì giấy nói rằng ba tháng họ không phải sợ giá rớt khi biển động.
Khi bảng giá đầu tiên được treo ngoài quán Hai Lài sáng chợ, một đám người đứng đọc. Người ta chưa từng thấy giá viết ra nơi ai cũng đọc được. Giá của Bảy Sen là tiếng thì thầm trên sà lan; giá của Mai Lan là chữ trên bảng trước mặt cả làng.
"Giá này có thật không?" một người hỏi Hai Lài.
"Thật, và ký giấy." Hai Lài gật đầu về phía bảng. "Ai muốn kiểm cân thì đặt cục sắt lên. Con Lan để cục sắt ngoài bến."
Tin chạy qua làng trước trưa. Chiều hôm đó chú Ba Nước quay lại ghe Tứ Sóng, đứng trước Mai Lan, tay cầm mẫu giấy bao tiêu. "Mày ký với tao giá này ba tháng?"
"Mình ký. Giá trên bảng, ba tháng, không đổi."
"Ông Sen sẽ dập giá mày."
"Ông Sen có thể trả cao hơn mình mỗi ngày," Mai Lan nói. "Nhưng ngày mai ổng có thể trả thấp hơn và chú sẽ không biết. Giấy này nói giá của chú không đổi ba tháng — lúc thị trường lên hay xuống. Chú sẽ ngủ được."
Chú Ba Nước ký. Và khi mặt trời xuống biển hôm đó, Mai Lan đứng trên boong Tứ Sóng nhìn năm chữ ký trên mẫu giấy — năm nhà ghe — và chị biết trận này chị không đánh bằng tiền nữa. Chị đánh bằng giấy, cân, và chữ viết treo trước mặt cả làng.
Đêm đó chị về nhà lúc Thắng đã ngủ và bà Quý ngồi vá lưới dưới đèn. Bà ngẩng lên nhìn con dâu. "Người ta nói mày treo bảng giá ngoài quán cô Lài."
"Vâng mẹ."
"Bà chưa thấy ai treo giá ra trước mặt làng." Bà ngừng tay vá lưới một giây. "Ông Sen sẽ không để mày sống yên với cái bảng đó."
"Con biết." Mai Lan ngồi xuống cạnh bếp. "Nhưng cả làng nhìn thấy giá thì không ai bị ép trong bóng tối nữa, mẹ. Kể cả người không bán cho con."
Bà Quý không nói gì. Nhưng khi Mai Lan vào nhà trong, chị nghe bà tiếp tục vá lưới — và trước khi đi ngủ bà để một ly nước trà nóng trên bàn nơi chị ngồi đếm tiền mỗi đêm.
Mở mục lục để tải danh sách chương.