Chương 7: Mái Tre Không Tự Đứng Bằng Ý Tưởng

Mái tre của Trung tâm Cộng đồng Thủ Thiêm thất bại ngay ở mô hình thử nghiệm đầu tiên. Nó không sập, nhưng độ võng và cách các mối nối làm việc không đạt tiêu chí mà nhóm đã đặt ra từ đầu.

Nguyễn Thanh Vân đứng cạnh kỹ sư Lê Quang Trung, nhìn đoạn khung thử dựng tạm giữa bãi đất trống. Nắng chiều xiên qua những thanh tre, in bóng thành từng vệt dài trên nền cát. Đại diện nhà thầu khoanh tay: “Làm theo cách thợ quen thì nhanh hơn nhiều.”

“Nhanh, nhưng có số liệu cho kiểu mối nối này không?” Trung hỏi.

“Nhà tre người ta làm cả trăm năm nay rồi.”

Vân chen vào, giọng ôn tồn: “Nhà tre truyền thống khác công trình này về cách lắp ghép, về số người sử dụng và độ vượt nhịp. Mình học từ tay nghề truyền thống, nhưng không lấy truyền thống làm giấy chứng nhận.” Đó là bài học cô mang theo từ vụ bảo tàng: một câu chuyện hay không thay thế được thử nghiệm.

Studio làm việc cùng một nhóm thợ tre lâu năm, kỹ sư và nhà thầu để sửa lại chi tiết. Không phải Vân “phát minh ra kỹ thuật tre”. Những người thợ đóng góp rất nhiều vào cách chọn cây, xử lý và lắp dựng. Kỹ sư chịu trách nhiệm tính toán, thông số và thử nghiệm. Kiến trúc sư giữ ý đồ không gian và việc điều phối. Nhà thầu lo biện pháp thi công trong phạm vi hợp đồng. Ngay từ đầu, danh sách ghi công của dự án đã có đủ kiến trúc sư, kỹ sư kết cấu, cơ điện, cảnh quan, đội thợ tre, nhà thầu và chủ đầu tư, không đợi đến lúc dự giải mới nhớ ra.

Gạch nung cũng không đơn giản như cô tưởng. Vân muốn dùng gạch Vĩnh Long vì bề mặt đẹp và nguồn cung gần, nhưng tư vấn chi phí cảnh báo về độ chênh giữa các lô, thời gian chờ hàng và chuyện bảo trì. Cô cùng nhà cung cấp và nhà thầu dựng thử một mảng mặt đứng, và quả nhiên có một lô màu lệch hẳn.

“Thế này có phải lỗi không?” chủ đầu tư hỏi.

“Một phần khác biệt là tính cách của vật liệu,” Vân đáp, “nhưng phải thống nhất giới hạn sai lệch. Không thể lấy chữ ‘thủ công’ để chấp nhận mọi sai lệch.” Họ lập một bộ mẫu chuẩn, ghi rõ khoảng màu được chấp nhận.

Những thay đổi cứ thế nối nhau. Tư vấn tiếp cận cho người khuyết tật chỉ ra đường dốc trong ý tưởng ban đầu chưa đủ dài và chiếu nghỉ chưa hợp lý; Vân sửa. Thẩm tra phòng cháy khiến một cửa phòng xưởng phải đổi vị trí. Bên cơ điện đòi thêm không gian kỹ thuật mà bản phối cảnh đầu không hề có. Mỗi thay đổi làm công trình bớt giống tấm hình đầu tiên Vân từng đăng, và tốt hơn để xây.

Dũng có vẻ hơi tiếc. “Phối cảnh ban đầu đẹp hơn chị ạ.”

“Phối cảnh không phải công trình.”

“Nhưng giải thưởng thích phối cảnh.”

“Vậy thì đừng thiết kế để giải thưởng thích trước khi người dùng thích,” Vân nói.

Công trình bắt đầu thi công. Theo hợp đồng, studio không giám sát thường trú toàn thời gian; họ xuống công trường theo lịch, duyệt bản vẽ triển khai và hồ sơ trình mẫu, trả lời các yêu cầu làm rõ, quan sát mức độ tuân thủ chung trong phạm vi nghề. Một hôm, nhà thầu tự ý đổi loại vật liệu hoàn thiện vì nhà cung cấp hết hàng mà không trình duyệt. Vân phát hiện ngay tại công trường.

Cô không quát tháo. Cô lập biên bản và đưa vấn đề đi theo đúng quy trình trong hợp đồng. Chủ đầu tư muốn giữ vật liệu mới vì rẻ hơn, nên Vân cùng đơn vị tư vấn đánh giá ảnh hưởng về công năng lẫn thẩm mỹ. Kết quả, một phần được chấp nhận với mẫu mới, một phần phải làm lại. Kiến trúc không phải câu “không ai được đổi thiết kế của tôi”; nó là kiểm soát thay đổi đủ chặt để công trình vẫn đạt được mục tiêu.

Dự án chậm ba tuần, và không ai che giấu điều đó. Nguyên nhân gồm thời gian chờ vật liệu và một số vấn đề phối hợp. Studio của Vân cũng có lỗi: một chi tiết mái phát hành muộn khiến nhà thầu phải sắp xếp lại trình tự thi công. Vân ghi điều đó vào bản tổng kết sau dự án, không đổ hết cho “thi công kém”.

Trung tâm hoàn thành sau hơn một năm và không đoạt giải nào ngay. Ba tháng đầu, nhóm đo nhiệt độ ở một số khu, thu ý kiến người sử dụng, ghi nhận các vấn đề bảo trì và theo dõi cách nước mưa chảy trên mái. Một chi tiết máng xối làm nước bắn vào lối đi mỗi khi mưa lớn, và studio quay lại sửa cùng nhà thầu và chủ đầu tư.

“Đăng lên ArchDaily chưa chị?” Dũng hỏi.

“Sửa nước trước đã.”

Sáu tháng sau, công trình được chọn vào một triển lãm kiến trúc cộng đồng cấp khu vực, không phải một danh hiệu tuyệt đối gì. Người phụ trách triển lãm quan tâm đến sự hợp tác giữa thợ thủ công và kỹ sư hơn là câu chuyện Vân từng bị xóa tên. Họ đề nghị bảng trưng bày gồm ý đồ thiết kế, những lần thử nghiệm thất bại, nguồn vật liệu, danh sách ghi công và bài học sau khi đưa vào sử dụng. Vân đồng ý ngay.

Một năm sau nữa, công trình được mời vào một triển lãm độc lập tổ chức tại Venice trong thời gian diễn ra Biennale, không phải gian trưng bày quốc gia chính thức. Thư mời ghi rõ đơn vị tổ chức, địa điểm và tư cách độc lập. Một người làm truyền thông tự do đề nghị viết: “Được chọn tham dự Venice Architecture Biennale.”

Vân lắc đầu. “Không, nếu mình không nằm trong chương trình chính thức theo cách câu đó khiến người ta hiểu.” Cuối cùng họ viết: “Trưng bày tại một triển lãm kiến trúc độc lập ở Venice trong thời gian diễn ra Biennale.” Dài hơn, nhưng đúng.

Tại Venice, một người phụ trách triển lãm hỏi mái tre là sự hồi sinh kiến trúc bản địa hay một đổi mới công nghệ. Vân trả lời: “Cả hai cách gọi đều quá dễ. Chúng tôi làm việc với hiểu biết của thợ thủ công, phân tích kỹ thuật, thử nghiệm và những ràng buộc thi công của một công trình cụ thể.”

“Ai thiết kế mái?”

Vân không trả lời “tôi”. Cô kể tên Trung, đội thợ tre, studio và nhà thầu. Người kia ghi chép cẩn thận.

Không có bảo tàng quốc tế lớn nào lập tức đề nghị đưa mô hình vào bộ sưu tập thường trực. Chỉ có hai trường kiến trúc xin tài liệu để dạy về hợp tác, một tạp chí khu vực xin làm bài, và một studio châu Âu hỏi chuyện hợp tác. Với Vân, như vậy là đủ.

Cô gọi về cho mẹ từ Venice. “Mẹ ơi, công trình của con được trưng bày ở đây.”

“Có phải cái triển lãm lớn con kể không?” bà Mai hỏi.

“Quanh đó có nhiều chương trình lắm mẹ. Của con là một triển lãm độc lập.”

“Sao con cứ giải thích dài dòng thế?”

Vân cười. “Vì con từng khổ vì người ta rút gọn quá.”

“Thế thì cứ giải thích,” mẹ cô đáp.

Vân đứng bên con kênh, nhìn tấm bảng ghi công của nhóm. Không có câu nào về trả thù, không nhắc tới Hùng. Công trình tự kể chuyện bằng những quyết định kỹ thuật, những lỗi sai, những lần sửa và những con người đã làm ra nó. Lần đầu tiên cô thấy thành công nghề nghiệp không cần được đóng khung bằng câu “xây thứ đẹp hơn để trả thù”.

Sau triển lãm, một tờ báo muốn đặt tít giật gân: “Kiến trúc sư từng bị cướp thiết kế trở lại ở Venice.” Vân đề nghị đổi. Biên tập viên hỏi câu đó sai chỗ nào. “Nó không hẳn sai về đời tôi,” cô đáp, “nhưng đó không phải lý do công trình này đáng được viết.” Tít cuối cùng tập trung vào sự hợp tác quanh tre, gạch và những gì học được sau khi công trình đi vào sử dụng. Bài báo ít lượt đọc hơn dự kiến, nhưng Vân vẫn thích nó.

Nếu công trình mới nào cũng phải kéo vụ bê bối cũ vào mới được chú ý, thì Hùng vẫn đang giữ một phần quá lớn trong câu chuyện nghề nghiệp của cô. Một công trình tốt đã đủ bận rộn với việc tồn tại.