Chương 8: Đi Qua Bảo Tàng Với Một Dòng Credit Đúng Hơn

Bảo tàng Lịch sử Miền Nam cuối cùng cũng được xây xong, sau rất nhiều lần điều chỉnh, và nó không hoàn toàn giống bản phối cảnh đầu tiên của Nguyễn Thanh Vân. Đó là điều đầu tiên cô nhận ra khi bước vào công trường ở giai đoạn hoàn thiện.

Mái vẫn giữ ngôn ngữ cong mà nhóm ý tưởng đã phát triển, nhưng kết cấu, các mối nối và một số vị trí gối đỡ đã thay đổi sau khi tính toán kỹ thuật. Mặt đứng ít kính hơn bản đầu vì chuyện hấp thụ nhiệt, bảo trì và ngân sách. Lối lưu thông trong các phòng trưng bày được đổi theo yêu cầu của người phụ trách trưng bày và bộ phận vận hành. Lối vào kỹ thuật rộng hơn, một phần cảnh quan đổi vì chuyện thoát nước. Không ai có thể đặt bản phác năm đầu lên công trình rồi nói “từng đường nét vẫn giữ nguyên”.

Saigon Architects vẫn là đơn vị thiết kế chịu trách nhiệm pháp lý theo hợp đồng với chủ đầu tư. Sau khi rời công ty, Vân không tự nhiên trở thành kiến trúc sư chỉ đạo thi công của dự án. Thỏa thuận giữa các bên và hợp đồng với chủ đầu tư chỉ cho phép cô tham gia một số buổi rà soát tính liên tục của thiết kế, với tư cách tư vấn ở những giai đoạn nhất định, chủ yếu để giúp nhóm hiểu ý đồ ở những phần cô từng dẫn dắt.

Cô chấp nhận phạm vi hẹp ấy. Cô không quay lại để “giành lại công trình”, bởi bảo tàng không phải món đồ người ta đang giữ hộ cô. Nó là dự án của chủ đầu tư, của công ty và cả nhóm thiết kế theo hợp đồng.

Những ngày gần hoàn thành, Saigon Architects mời Vân đến xem lại hồ sơ lưu trữ và tấm bảng ghi công. Trên tấm bảng dự kiến đặt ở khu thông tin dự án có tên chủ đầu tư, đơn vị thiết kế Saigon Architects, rồi “Chủ trì định hướng thiết kế: Trần Đức Hùng”, “Trưởng nhóm ý tưởng kiêm kiến trúc sư dự án giai đoạn ý tưởng và thiết kế sơ bộ: Nguyễn Thanh Vân”. Bên dưới là các kiến trúc sư dự án và nhóm thiết kế, kỹ sư kết cấu, tư vấn mặt dựng, cơ điện, phòng cháy, cảnh quan, chi phí và nhà thầu. Tấm bảng không thể ghi tên tất cả những ai từng chạm vào dự án, nên trang lưu trữ trực tuyến có thêm danh sách mở rộng dài hơn nhiều.

Vân nhìn tên Hùng và thấy mình không còn đau như trước. Ông thực sự là người chủ trì thiết kế. Sửa cho đúng không cần phải xóa ông.

Hùng không còn làm ở Saigon Architects khi công trình khánh thành; ông làm tư vấn độc lập cho vài dự án nhỏ hơn. Kết luận về đạo đức nghề nghiệp vẫn nằm trong hồ sơ của hội theo quy định. Không có lệnh nào xóa tên ông khỏi nghề trên phạm vi toàn cầu, cũng không có cảnh ông đứng trước cửa bảo tàng xin lỗi. Hôm ấy Vân không gặp ông, và cô thấy như vậy là tốt.

Lễ khánh thành có lãnh đạo, chủ đầu tư, công ty thiết kế, các đơn vị tư vấn, nhà thầu, đội vận hành và rất nhiều người từng làm việc cho dự án. Bà Mai đi cùng con gái, mặc chiếc áo dài xanh, không ôm bó hoa lớn nào mà chỉ cầm theo một chai nước vì sợ con đứng lâu khát.

“Tên con ở đâu?” bà hỏi.

Vân dẫn mẹ đến trước tấm bảng. Bà Mai đọc rất chậm, ngón tay dò theo từng dòng. “Sao nhiều tên vậy con?”

“Vì nhiều người làm mẹ ạ.”

“Thế con đứng thứ mấy?”

Vân bật cười. “Đây không phải bảng xếp hạng đâu mẹ.”

Bà chỉ vào dòng tên con gái, gật đầu. “Ừ. Có tên là được.” Câu nói ấy giản dị hơn mọi bản thỏa thuận cô từng ký.

Vân đi qua sảnh. Ánh sáng thật khác hẳn ánh sáng trong phối cảnh; những con người thật khiến tỉ lệ không gian cũng khác đi. Một nhóm học sinh chạy ngang qua, ríu rít. Một nhân viên bảo tàng đẩy xe thiết bị vào cánh cửa kỹ thuật mà ngày trước Vân từng thấy to quá mức cần thiết. Bây giờ cô hiểu vì sao nó cần to như thế.

Người phụ trách trưng bày chỉ cho cô một bức tường trưng bày đã được đổi sau khi dựng mẫu. “Nếu giữ bố cục cũ thì sắp xếp hiện vật khó lắm chị.” Vân gật đầu. Một công trình đã xây luôn chứa những quyết định mà tác giả ban đầu không kiểm soát được. Điều đó không làm thiết kế mất ý nghĩa; nó làm nghề trở nên thật.

Tối hôm đó, Vân không ngồi một mình trên bậc thềm với cuốn sổ phác như trong phim. Cô phải quay về studio vì sáng hôm sau có hạn nộp hồ sơ. Trước khi đi, cô đứng ngoài quảng trường vài phút nhìn khối mái in lên nền trời. Điện thoại rung lên: Dũng gửi ảnh trung tâm cộng đồng sau cơn mưa, kèm dòng tin “Máng xối sửa xong rồi chị, hết bắn nước rồi.”

Vân mỉm cười. Phía trước cô là một công trình hai nghìn tỷ; trên màn hình là một cái máng xối nhỏ ở một công trình khác. Cả hai đều là kiến trúc.

Ba năm sau ngày thành lập, studio của Vân có bảy người. Không phải công ty lớn nhất miền Nam, nhưng đủ việc để làm. Có những tháng lợi nhuận mỏng, có những lần chào thầu thất bại. Có một ngôi trường đang được thiết kế, một dự án cải tạo bị chậm vì giấy phép, và trung tâm cộng đồng đã được trưng bày ở vài nơi. Vân không cần công trình nào cũng phải trở thành bằng chứng rằng cô giỏi hơn Hùng. Đó là sự tự do lớn nhất cô có được sau tranh chấp.

Cô vẫn giữ cuốn sổ phác đầu tiên của bảo tàng. Nhưng khi giảng cho sinh viên, cô không chiếu nó như “bản gốc chứng minh mọi thứ là của tôi”. Cô chiếu bản phác cạnh ảnh chụp mô hình BIM, bản đánh dấu của kỹ sư kết cấu, biên bản họp và ảnh công trường. Slide cuối cùng là tấm bảng ghi công.

“Tác giả của công trình này là ai?” cô hỏi cả lớp.

“Là cô ạ?” một sinh viên đáp. Vân lắc đầu.

“Saigon Architects?” một người khác thử.

“Chưa đủ.”

Cuối cùng, một cô sinh viên ngồi bàn đầu nói: “Là một nhóm, nhưng mỗi người đóng góp một phần khác nhau.”

Vân gật đầu. “Đúng. Và việc của chúng ta là đừng dùng chữ ‘nhóm’ để xóa tên một người, cũng đừng dùng chữ ‘tác giả’ để xóa cả một nhóm.” Đó là câu cô ước gì mình hiểu ngay từ đầu. Bảo tàng kia không đứng vững nhờ metadata; nó đứng vững nhờ hàng nghìn quyết định của rất nhiều người đã được kiểm tra, chỉnh sửa và xây nên.

Sau buổi giảng, một sinh viên nán lại. “Nếu chuyện ghi công lúc nào cũng phức tạp như vậy, làm sao em biết mình có đang bị lợi dụng không?”

“Không có công thức nào cả,” Vân đáp. “Nhưng em nên giữ hợp đồng, ghi rõ vai trò của mình trong dự án, lưu sổ phát hành bản vẽ và biên bản họp. Và hãy hỏi về phần ghi công trước khi dự án được công bố hay dự giải, đừng đợi đến sau.”

“Còn nếu người chủ trì nói ghi ‘nhóm thiết kế’ là đủ?”

“Nhóm là cần thiết. Nhưng không được dùng chữ ‘nhóm’ để biến mọi đóng góp thành vô danh. Em cứ hỏi vai trò cụ thể của mình được ghi ở đâu.” Cô ngừng một chút rồi nói thêm: “Và nhớ hỏi giúp người khác nữa. Đừng chỉ bảo vệ tên của riêng mình.”

Đó là điều Vân học được muộn nhất. Ghi công đúng không phải là đưa tên mình lên cao hơn, mà là làm cho hồ sơ đủ rõ để người đến sau không phải đoán ai đã gánh quyết định nào.

Thứ cô cần đấu tranh để giữ chưa bao giờ là quyền sở hữu mọi quyết định. Chỉ là quyền không bị biến mất khỏi những quyết định thật sự do chính mình dẫn dắt.