Chương 8: Cuộc Thi Không Biến Một Tiệm Nhỏ Thành Huyền Thoại
Lời mời dự thi thiết kế hoa đến với Trâm qua một email bình thường, chứ không phải qua một cuộc gọi đầy kịch tính.
Một tổ chức nghề hoa trong khu vực mở hạng mục tác phẩm sắp đặt dành cho nhà thiết kế độc lập. Cuộc thi diễn ra tại Hà Lan, gồm vòng hồ sơ năng lực, vòng ý tưởng, rồi mới chọn một số ít người vào trưng bày trực tiếp. Trâm đọc điều lệ ba lần, gạch chân từng dòng. Chi phí đi lại không được tài trợ toàn bộ. Hoa tươi phải tuân thủ quy định nhập khẩu hoặc mua tại chỗ. Tác phẩm có giới hạn kích thước. Ban tổ chức yêu cầu bản mô tả bằng tiếng Anh, và cho phép thí sinh đề nghị hỗ trợ điều chỉnh khi làm việc tại hiện trường.
Trâm không nộp ngay. Cô mở bảng tài chính của tiệm và tự hỏi: nếu vào vòng cuối, ai sẽ vận hành cửa hàng? Chi phí đi lại hết bao nhiêu? Mình có chấp nhận bỏ tiền túi chỉ để tranh giải không?
Linh đọc điều lệ cùng cô, rồi nói: “Nếu chị đi, em với cả nhóm chạy được bốn ngày. Nhưng chị phải để tụi em chạy thật.”
Đó là câu khó nghe nhất. Trâm vẫn còn thói quen tự kiểm mọi đơn làm riêng. Cô đồng ý thử một tuần không duyệt các mẫu tiêu chuẩn, chỉ được báo lên khi có việc vượt quy định. Tuần ấy không có thảm họa nào. Một bó bị khách yêu cầu đổi ruy băng. Một đơn giao trễ mười lăm phút vì mưa. Cả nhóm tự xử lý được hết. Cuối tuần, Trâm nộp hồ sơ.
Ý tưởng cô chọn không phải “Hoa thay lời”. Cô ghét việc lấy chuyện mình không nói bằng giọng làm chủ đề duy nhất. Tác phẩm của cô có tên “Khoảng Trống Để Nhìn Thấy Nhau”, lấy cảm hứng từ đám cưới của Minh và Lan: những cụm hoa có cấu trúc mở, đường nhìn xuyên qua, chiều cao thay đổi và những khoảng trống có chủ ý. Bản trình bày ý tưởng của cô viết: “Thiết kế thường được đánh giá bằng những gì nó thêm vào không gian. Tôi muốn thử đánh giá nó bằng những gì nó không che mất: gương mặt, bàn tay, lối đi, và khả năng một người nhìn thấy người khác.”
Cô không kể chuyện tuổi thơ để xin điểm, cũng không biến việc mình không dùng giọng nói thành một khẩu hiệu nghệ thuật.
Hồ sơ qua vòng đầu. Vòng ý tưởng yêu cầu ngân sách, danh sách vật liệu dự kiến, kế hoạch lắp dựng và một ghi chú về tính bền vững. Trâm phải sửa đi sửa lại nhiều lần. Bản đầu tiên dùng quá nhiều hoa nhập trái mùa. Một người hướng dẫn trực tuyến góp ý thẳng thắn:
“Ý tưởng của bạn nói về khoảng trống, nhưng danh sách vật liệu lại dày đặc quá.”
Trâm khó chịu, chính vì người ấy nói đúng. Cô giảm số cành hoa, dùng nhiều khung cấu trúc tái sử dụng được, và chọn vật liệu mua tại chỗ từ các nhà cung cấp do ban tổ chức duyệt.
Khi nhận thông báo vào vòng trưng bày, Trâm vui đến mức đứng bật dậy khỏi ghế, rồi lập tức thấy sợ. Cô chưa từng đi công tác xa một mình lâu như thế. Không phải vì cô không thể giao tiếp, mà vì sân bay, buổi hướng dẫn kỹ thuật, các buổi gặp gỡ giao lưu đều diễn ra với tốc độ rất cao. Cô gửi đề nghị hỗ trợ từ sớm: tài liệu hướng dẫn bằng văn bản; các câu hỏi quan trọng được gửi qua email hoặc tin nhắn khi có thể; phiên dịch phù hợp cho các phiên chính theo sắp xếp của ban tổ chức; và không dùng điện thoại làm kênh duy nhất để báo thay đổi lịch trình.
Ban tổ chức xác nhận phần lớn. Có một hạng mục họ không đáp ứng trọn vẹn được, nên Trâm phải tự bố trí thêm người hỗ trợ và cộng khoản đó vào ngân sách. Cô vẫn quyết định đi.
Tại địa điểm trưng bày, vấn đề đầu tiên chẳng liên quan gì đến giao tiếp: một kiện khung bị giao trễ. Trâm đứng nhìn khu trưng bày trống trơn của mình trong khi đồng hồ cứ chạy. Cô nhắn cho nhà cung cấp, họ báo xe đang kẹt đường. Trâm lập tức đổi thứ tự công việc: sơ chế hoa trước, kiểm tra bình chứa, đánh dấu vị trí trên sàn, lắp những phần có thể làm trước. Hai tiếng sau, khung mới tới. Cô và người trợ lý lắp kịp, nhưng mất sạch khoảng thời gian dự phòng.
Tác phẩm hoàn thiện không giống hệt bản phác dựng trên máy. Một góc phải hạ thấp vì quy định an toàn phòng cháy của địa điểm. Một loại lá không đạt chất lượng nên Trâm thay bằng chất liệu khác. Cô bực, nhưng hiểu rằng tác phẩm sắp đặt ngoài đời thật luôn phải sống chung với những giới hạn như thế.
Ngày chấm giải, ban giám khảo hỏi cô thông qua phiên dịch và hỗ trợ văn bản:
“Khoảng trống trong tác phẩm của bạn là vì thẩm mỹ hay vì công năng?”
Trâm trả lời bằng ký hiệu: “Cả hai. Nếu chỉ vì công năng, nó trở thành quy tắc kỹ thuật. Nếu chỉ vì thẩm mỹ, nó dễ quên mất con người. Tôi muốn khoảng trống đủ đẹp để được giữ lại, và đủ hữu ích để người khác có thể nhìn qua.”
Một giám khảo khác hỏi: “Bạn có nghĩ tính tiếp cận sẽ trở thành một xu hướng thiết kế không?”
“Tôi không muốn nó là xu hướng,” Trâm đáp. “Xu hướng thì hết mùa. Tôi muốn người thiết kế hỏi xem ai sẽ sử dụng không gian trước khi lấp đầy nó.”
Cô không biết câu trả lời ấy có giúp mình thắng hay không. Kết quả cuối cùng, Trâm không đứng ở vị trí quán quân toàn cuộc thi. Cô nhận giải hạng mục về ý tưởng không gian, và được mời phát biểu ngắn trong một buổi tọa đàm chuyên môn ngày hôm sau.
Ban đầu, cô hơi thất vọng. Ai đi thi mà chẳng muốn thắng. Nhưng khi đi xem các tác phẩm khác, cô thấy tác phẩm đứng đầu hoàn toàn xứng đáng: kỹ thuật tốt hơn, hoàn thiện sạch hơn, xử lý vật liệu táo bạo hơn. Trâm chụp rất nhiều ảnh cận chi tiết để học, rồi xin ban giám khảo nhận xét riêng. Họ ghi: ý tưởng mạnh; sự tiết chế về thị giác tốt; phần chuyển tiếp giữa hai khu còn yếu; một vài chi tiết kết cấu bị lộ khi nhìn từ góc thấp. Đó là nhận xét nghề nghiệp thật sự, quý hơn câu “hoa của cô nói thay giọng nói của cô” gấp nhiều lần.
Về đến Đà Lạt, một tờ báo địa phương muốn giật tít: “Cô gái câm Việt Nam thắng giải hoa quốc tế”. Trâm gửi email đính chính: “Tôi nhận giải hạng mục, không phải vị trí cao nhất của cuộc thi. Nếu có thể, xin dùng tên và nghề nghiệp của tôi trong tiêu đề.” Bài báo cuối cùng được đổi thành: “Nhà thiết kế hoa Nguyễn Ngọc Trâm nhận giải hạng mục tại cuộc thi thiết kế hoa quốc tế”. Ít giật gân hơn, nhưng đúng hơn.
Tiệm có thêm khách sau bài báo, nhưng không bùng nổ thành chuỗi cửa hàng. Trâm dùng một phần tiền thưởng nhỏ để nâng cấp tủ mát và trả nốt khoản chi phí chuyến đi còn thiếu. Điều quan trọng hơn là cô mang về một cuốn sổ tay mới cho cả nhóm: thiết kế sự kiện phải kiểm tra đường nhìn; kết cấu nên giảm thiểu rác thải; bản dựng thử phải tính đến giới hạn của địa điểm; nhận xét phải được ghi lại, kể cả khi tác phẩm đã được khen.
Linh lật cuốn sổ, phì cười: “Đi thi về mà chị đem thêm checklist cho tụi em.”
Trâm ký hiệu, mặt tỉnh queo: “Đúng. Giải thì cất tủ. Checklist thì dùng được.”
Cả hai cùng bật cười.