Chương 2: Xét nghiệm đúng mà chính sách sai vẫn làm bệnh lan

Đợt lấy mẫu mở rộng cho ra kết quả khiến cả đảo căng thẳng hơn: không phải ruộng nào cũng nhiễm. Nghe thì như tin vui, nhưng nếu tất cả đều dương tính, có khi quyết định lại dễ hơn.

Chúng tôi lấy mẫu theo cụm ruộng, theo tuổi của dòng giống và theo nguồn củ mà các hộ khai báo. Kết quả ban đầu cho thấy tác nhân bệnh xuất hiện rải rác nhưng không ngẫu nhiên. Những hộ giữ giống liên tục nhiều năm có tỷ lệ dương cao hơn; vài hộ mới đổi sang nguồn giống sạch hơn thì tỷ lệ thấp. Vậy mà ngay trong cùng một nhà vẫn có lô dương, lô âm.

Điều đó phá vỡ giải pháp dễ nhất. Không thể chỉ phán “giống cũ xấu, giống mới tốt”. Một số dòng cũ vẫn cho mẫu sạch, trong khi vài lô giống mua ngoài lại mang vấn đề khác. Virus chẳng hề quan tâm câu chuyện truyền thống hay hiện đại.

Cuộc họp ở huyện đông kín người, quạt trần quay hết cỡ mà vẫn nóng hầm hập. Một cán bộ đề nghị: “Cấm toàn bộ việc tự giữ giống trong ba vụ. Chỉ dùng giống có chứng nhận.” Phòng họp lập tức ồn lên như chợ.

Cha tôi không đi, nhưng bác Hòa đứng dậy nói thay cho những người cùng thế hệ. “Giống chứng nhận lấy từ đâu?”

“Từ các cơ sở đã được kiểm tra.”

“Có đúng loại tụi tôi trồng không?”

“Có nguồn tỏi phù hợp.”

“Phù hợp là tỏi gì?”

Không ai trả lời cụ thể. Đến đây thì tôi phải lên tiếng: “Không nên ban lệnh ba năm khi chưa biết nguồn giống sạch thay thế có đủ số lượng không, và có giữ được đặc tính của vùng không.”

Một cán bộ bảo vệ thực vật quay sang nhìn tôi. “Khoa, cậu làm chẩn đoán, cậu biết giữ giống nhiễm nguy hiểm thế nào mà.”

“Em biết.”

“Vậy sao còn phản đối?”

“Em phản đối một chính sách bắt người dân chọn giữa không trồng gì cả và mua một thứ họ không tin là giống của mình.”

“Nếu để họ tự giữ, bệnh vẫn tiếp tục.”

“Vậy phải mở đường cho họ giữ được đặc tính giống mà loại được bệnh, chứ không chỉ có cấm.”

Ai đó ở cuối phòng nói to: “Nói thì hay. Năm nay lấy giống đâu ra?”

Tôi quay lại. “Đúng. Đó chính là câu phải trả lời trước khi ký lệnh.”

Cuối cùng, lệnh cấm toàn bộ chưa được ban hành. Thay vào đó, huyện lập vùng quản lý giống tạm thời. Lô dương tính đã xác nhận không được lưu làm giống. Lô âm tính không tự động được gọi là “sạch tuyệt đối”, nhưng có thể đi vào hệ thống nhân giống kiểm soát nếu đáp ứng thêm điều kiện. Không ai được tự do mang củ giống qua lại giữa các cụm nếu không có hồ sơ xét nghiệm theo chương trình. Những hộ mất lô giống được đăng ký hỗ trợ thay thế bằng ngân sách tạm thời.

Vấn đề là ngân sách ấy chỉ đủ cho khoảng một phần ba nhu cầu. Danh sách ưu tiên vừa lập ra đã nổ ra tranh cãi. Ưu tiên hộ nghèo? Hộ mất nhiều nhất? Hộ diện tích nhỏ để phục hồi nhanh? Hay hộ đang giữ dòng giống địa phương có giá trị bảo tồn? Ai cũng có lý của mình.

Tôi đề nghị tách làm hai mục tiêu riêng. Một quỹ hỗ trợ sinh kế khẩn cấp, xét theo mức thiệt hại và khả năng tự xoay xở của từng hộ. Một chương trình bảo tồn giống không dựa vào giàu nghèo, mà dựa vào tính đại diện của mẫu, đặc tính giống và kết quả xét nghiệm. Không dùng tiền cứu trợ để quyết định giống nào là “quý”, và cũng không dùng chuyện bảo tồn để ưu tiên những nhà có tiếng tăm.

“Lại thêm hai cái bảng,” chú chủ nhiệm càu nhàu.

“Vì đó là hai câu hỏi khác nhau, chú ạ.”

“Dân chỉ cần biết có giống mà trồng không thôi.”

“Và nếu mình gộp lại, người có dòng giống tốt nhưng nghèo có thể mất cả hai.”

Ông thở dài, nhưng rồi cũng gật đầu.

Đúng lúc ấy, phòng lab của chúng tôi bị tố làm sai xét nghiệm. Một hộ có lô dương tính đem mẫu gửi sang một nơi khác, nhận về kết quả âm. Ảnh chụp hai tờ phiếu lan khắp các nhóm Zalo kèm dòng chữ: “Một củ tỏi, hai phòng lab, ai đúng?” Thứ này có thể giết chết chương trình nhanh hơn cả chính dịch bệnh. Nếu người dân không tin xét nghiệm, mọi chính sách dựa trên xét nghiệm sẽ sụp đổ.

Tôi không lên mạng tuyên bố phòng lab mình chuẩn hơn. Tôi chạy xe thẳng tới nhà hộ đó. Chú chủ nhà đang ngồi vá lưới ngoài hiên, thấy tôi thì nhìn với ánh mắt dè chừng.

“Chú lấy cùng một củ chia ra gửi hai nơi ạ?”

“Không. Hai củ cùng lô.”

“Cùng một cây không chú?”

“Không nhớ.”

“Chú bảo quản thế nào?”

“Một túi để tủ lạnh, một túi gửi theo xe.”

Tôi giải thích rằng trong một lô, không phải củ nào cũng mang lượng mầm bệnh như nhau. Nếu tỷ lệ nhiễm không phải một trăm phần trăm, lấy mẫu khác nhau có thể cho kết quả khác nhau; độ nhạy của mỗi phương pháp cũng có thể chênh lệch. Một mẫu âm không tự động phủ nhận một mẫu dương khác. Nhưng tôi cũng không thể nói rằng phòng lab của chúng tôi không bao giờ cho kết quả dương tính giả.

Chú dừng tay vá lưới. “Vậy xét làm chi nếu không chắc?”

“Để giảm bớt điều không chắc chắn, chứ không xóa hết được.”

“Dân nghe câu đó thì sao dám bỏ giống?”

Chú nói đúng. Một quyết định lớn cần một quy trình xác nhận lớn hơn một lần xét nghiệm đơn lẻ. Chúng tôi sửa chương trình: lô nào có kết quả dương lần đầu mà hậu quả là bị loại khỏi giống thì phải được lấy mẫu xác nhận lại theo quy trình thứ hai hoặc gửi phòng tham chiếu. Mẫu phải có biên bản niêm phong và chuỗi lưu giữ rõ ràng, chứ không phải mỗi bên tự bỏ một củ vào túi rồi cãi nhau. Với lô diện tích lớn, kế hoạch lấy mẫu phải đủ số cây, số củ, thay vì một mẫu tượng trưng.

Chi phí tăng, thời gian kéo dài, nhưng người dân bắt đầu hiểu vì sao quyết định bỏ giống không dựa vào một vạch hiện trên máy. Chúng tôi còn công khai cả nguy cơ âm tính giả lẫn dương tính giả, bằng ngôn ngữ dễ hiểu, và tuyệt nhiên không nói “xét nghiệm chính xác 100%”, vì chẳng có thứ đó.

“Nói ra giới hạn của xét nghiệm, dân càng mất niềm tin,” một người trong huyện lo ngại.

“Giấu đi rồi để họ tự phát hiện, lúc đó mới thật sự mất niềm tin,” tôi đáp.

Cha tôi nghe chuyện kết quả vênh nhau, hỏi: “Lô nhà mình có cần làm lại nữa không?”

“Đã xác nhận hai lần, cộng thêm phòng tỉnh là ba rồi ba.”

“Vậy là bỏ?”

“Không dùng làm giống nữa.”

Ông gật, lần này không hỏi thêm. Hai ngày sau, cha mang đến cho tôi một hộp gỗ nhỏ, nắp đã sờn màu. Bên trong là mười củ ông chọn riêng từ những năm trước, mỗi củ kèm một mảnh giấy ghi vụ bằng nét chữ run run.

“Mấy cái ni không trồng nữa. Con xem có giữ được cái giống nhà mình bằng cách khác không.”

Tôi nhìn ông. “Ba cho con lấy làm nghiên cứu?”

“Ừ.”

“Có thể phải tách mô, xét nghiệm, có mẫu không cứu được đâu ba.”

“Biết.”

“Cũng có thể sau này giống sạch không giống y mùi vị ba nhớ, nếu mình chọn sai vật liệu.”

Ông cau mày. “Vậy lấy nhiều củ, đừng lấy một.”

Tôi bật cười. Cha không biết đến cụm từ “đa dạng di truyền”, nhưng ông hiểu rằng nếu chỉ giữ một củ, chúng tôi có thể biến cả một dòng giống thành ký ức của đúng một cái cây.

Hộp mười củ trở thành điểm khởi đầu của chương trình phục tráng, và không chỉ có nhà tôi. Chúng tôi mời các hộ đang giữ dòng giống lâu năm đưa mẫu đại diện tới. Không ai được hứa rằng mọi thứ sẽ được giữ lại, nhưng cũng không ai phải giao quyền sở hữu giống cho phòng lab. Hợp tác xã giữ hồ sơ nguồn gốc theo từng hộ; nếu vật liệu được làm sạch và nhân lên, cộng đồng nguồn sẽ được ưu tiên nhận lại trước khi đem ra thương mại rộng.

Một doanh nghiệp giống nghe tin, đề nghị tài trợ toàn bộ để đổi lấy quyền phân phối độc quyền. Tiền thì đang rất cần, nhưng tôi từ chối điều khoản độc quyền dài hạn.

“Vậy chúng tôi đầu tư để làm gì?” đại diện doanh nghiệp hỏi.

“Có thể có hợp đồng nhân giống, phí dịch vụ, thị trường ngoài đảo. Nhưng không thể để vài năm nữa, người Lý Sơn phải mua lại độc quyền chính dòng giống sạch được phục tráng từ những củ họ đã giao.”

Cuộc đàm phán chưa ngã ngũ, nhưng tôi biết ranh giới của mình nằm ở đâu. Bệnh cây đã cho chúng tôi một lý do đủ mạnh để xây dựng hệ thống giống sạch; không được để lý do ấy trở thành cánh cửa cho một thứ độc quyền mới.

Cuối tháng, kết quả khảo sát ước tính bệnh hiện diện rộng hơn chúng tôi hy vọng, nhưng chưa đến mức mất trắng toàn bộ nguồn giống. Vẫn còn những cây âm tính trong các dòng cũ, vẫn còn cơ hội phục tráng, và vẫn còn thời gian. Cùng với đó là một bài học rõ ràng: xét nghiệm đúng mà chính sách sai thì bệnh vẫn có thể lan. Nếu xét nghiệm khiến người ta giấu giống, chính sách đã biến công cụ chẩn đoán thành động cơ để né tránh. Muốn người dân báo bệnh, hệ thống phải cho họ một con đường sống sau kết quả dương tính.