Chương 6: Bảy Phút Hạ Lò Và Một Màu Men Không Sao Chép Được

Một tuần sau buổi làm việc ở ủy ban, Hoài Phương đến lò Phạm với một tập hồ sơ dày cộp và đặt nó lên bàn trà, đúng chỗ chiếc chén niêm phong ngày nào. Cô không vòng vo. “Tập đoàn đồng ý xem xét anh là nhà cung ứng chính. Nhưng có một điều kiện cuối cùng.”

Điều kiện ấy được in thành văn bản, có chữ ký của giám đốc thu mua bên Nhật. Nếu Duy An muốn nhận đơn hàng, anh phải nung thử toàn bộ quy trình, từ lọc tro đến hạ lò, dưới sự chứng kiến của ông Takeda, một chuyên viên kiểm định an toàn thực phẩm và đại diện hội làng nghề. Mẻ thử gồm ba trăm sản phẩm, lấy mẫu ngẫu nhiên, kiểm độ hút nước, kiểm thôi nhiễm kim loại nặng, kiểm độ đồng đều màu men. Cùng thời điểm, xưởng Vũ Gia, vì vẫn còn trong danh sách nhà cung ứng dự phòng, cũng được nộp một mẻ đối chứng nung tại xưởng của họ.

“Không có chỗ cho may mắn,” Hoài Phương nói. “Một chiếc rộp đáy, một mẫu thôi nhiễm vượt ngưỡng, là kết thúc.”

Duy An lật từng trang, rồi gấp lại. “Tôi cần ba ngày chuẩn bị.”

“Anh có hai,” cô đáp, rồi ngừng một chút. “Lịch bay của ông Takeda không đổi được.”

Anh không cãi. Tối hôm ấy, Tùng xuất hiện ở cổng, vai đeo ba lô, dẫn theo hai người thợ trẻ khác là Lâm và Quyên, cả ba vừa xin nghỉ ở xưởng Vũ Gia. Tùng gãi đầu: “Bọn em không xin việc, anh An. Bọn em xin học.” Duy An nhìn ba khuôn mặt còn non, rồi chỉ vào đống bao tro trong kho. “Vậy bắt đầu từ đó.”

Đêm nung thử, trời mưa. Mưa dầm từ chập tối, gió từ sông Hồng thổi vào lạnh buốt, quất từng đợt nước xiên qua mái hiên. Mái tôn trên gian lò kêu lộp độp không ngớt. Ở làng gốm, ai cũng biết mưa là kẻ thù của lò củi: độ ẩm làm củi cháy không đều, gió lùa làm nhiệt dao động. Có người khuyên Duy An xin dời lịch. Anh lắc đầu. Hàng sẽ đi Nhật, sẽ nằm trên bàn của những khách sạn ở xứ mưa nhiều, chẳng lẽ chỉ làm được gốm vào ngày nắng.

Duy An cùng ba thợ trẻ lọc tro, khuấy men, ghi nhật ký từng lần châm củi. Mỗi người có một nhiệm vụ. Quyên giữ sổ, ghi giờ, ghi màu lửa, ghi cả những câu Duy An nói bâng quơ. Lâm phụ trách củi, phải đảm bảo củi thông khô, xếp dưới bạt. Tùng đứng cạnh anh ở miệng lò, học cách nghe. Mỗi sai lệch đều được ghi lại thay vì giấu đi.

Gần mười một giờ đêm, sai lệch đầu tiên đến. Một bó củi Lâm châm vào bị ngấm mưa ở đầu, khói trắng phụt ra, lửa trong lò chùng xuống. Tùng nhìn lỗ thăm, mặt tái đi. Lâm cuống cuồng định rút bó củi ra. Duy An giữ tay cậu lại. “Đừng rút. Rút ra là gió lùa. Để nó cháy, châm thêm hai thanh khô bên cạnh, rồi ghi lại.” Quyên cúi xuống sổ: “Mười một giờ bốn phút, củi ẩm, lửa chùng, châm bù hai thanh.” Mười phút sau, lò thở đều trở lại.

Phạm Duy An không có thói quen giải thích nghề bằng khẩu hiệu. Suốt đêm, anh gần như không nói gì ngoài những chỉ dẫn ngắn. Trên chiếc bàn gỗ kê sát vách, anh đặt bảng ghi nhiệt hạ lò viết tay, chiếc đồng hồ bấm giờ cũ của cha, khay chén thử đánh số từ một đến ba mươi để lấy mẫu dọc quá trình, và tờ kết quả độ hút nước của mẻ thử tuần trước, chậm rãi như đặt một người thân.

Hoài Phương ngồi ở chiếc ghế gỗ gần cửa, khoác thêm áo mưa mỏng, đọc bộ tiêu chuẩn chất lượng dày mười hai trang dưới ánh đèn pin đội đầu. Cô không khen, không thúc. Thỉnh thoảng cô đứng dậy, đi một vòng quanh lò, nhìn sổ của Quyên, chụp ảnh một trang, rồi lại ngồi xuống. Sự có mặt của cô giống một thước đo. Nếu Duy An muốn đưa men cổ ra thế giới, anh phải để nghề mình chịu được ánh sáng kiểm chứng.

Ông Takeda và chuyên viên kiểm định đến lúc hai giờ sáng, khi lò đã lên đến nhiệt cao nhất. Cụ Thìn cũng đến, được cháu trai che ô dắt đi, ngồi lặng lẽ ở góc. Không ai nói chuyện. Chỉ có tiếng mưa, tiếng lửa gầm trong bụng lò, và tiếng bút của Quyên sột soạt.

Bên ngoài hàng rào tre, dưới mái hiên nhà bác Hòa, có một bóng người đứng từ lúc nào. Gia Khiêm. Hắn đang bị điều tra, nhưng chưa bị tạm giữ, và hắn đến đây trong đêm mưa, mặc áo mưa đen, mặt tối sầm. Duy An biết hắn đứng đó. Anh cũng biết vì sao. Mẻ đối chứng của Vũ Gia đã ra lò chiều nay, và có lẽ hắn đã nhìn thấy kết quả.

Gia Khiêm có mọi thứ. Hắn đã sao chép được tỷ lệ tro, đã mua được chữ ký, đã có phòng tiếp thị, có lò ga tự động, có máy đo nhiệt điện tử. Nhưng hắn không có thứ quan trọng nhất: sự kiên nhẫn để chờ đúng bảy phút trước khi mở cửa lò.

Năm giờ kém mười lăm, Duy An cho dừng châm củi. Lửa trong lò dần lắng xuống, từ trắng rực sang vàng, rồi đỏ thẫm. Anh tắt hẳn lửa, bịt cửa nạp củi bằng gạch sống và đất sét. Rồi anh cầm chiếc đồng hồ bấm giờ của cha, bấm nút, đặt lên bàn để ai cũng thấy.

Bảy phút. Trong bảy phút ấy, không ai được động vào cửa gió. Mưa vẫn rơi. Một phút trôi qua, Lâm nuốt nước bọt. Hai phút, Tùng nắm chặt hai bàn tay. Đến phút thứ tư, từ bên kia hàng rào, giọng Gia Khiêm vang lên, khàn và gắt: “Mở đi! Để lâu thế, nứt hết rồi! Mày giả vờ cái gì?”

Tùng giật mình, tay đưa về phía then cửa gió như phản xạ. Duy An không quay đầu, chỉ khẽ nói: “Nghe lò đi, Tùng. Đừng nghe người.” Tùng rụt tay lại. Cậu nhắm mắt, nghiêng đầu sát vách lò. Bên trong, giữa tiếng mưa, có những tiếng tách rất khẽ, đều đặn như nhịp thở của người đang ngủ. Đó là tiếng men co lại, từ từ, không vội vàng.

Phút thứ sáu. Phút thứ bảy. Đồng hồ kêu tít một tiếng. Duy An đứng dậy, hé cửa thông gió đúng một gang tay. Một luồng hơi nóng thoát ra, mang theo mùi tro rơm, mùi đất nung, mùi của những đêm ông nội ngồi đúng chỗ này. Anh không mắng lại Gia Khiêm câu nào. Làng nghề đã dạy anh một điều: tiếng chửi to nhất cũng tắt trước miệng lò, chỉ có đồ ra lò mới ở lại.

Đến tám giờ sáng, khi mưa đã tạnh và lò đủ nguội, cửa lò mới được mở hẳn. Hơi nóng còn sót lại tràn ra như sóng, phả vào mặt những người đứng gần. Những chiếc chén xếp thành hàng trên các tầng giá, ba trăm chiếc, màu men xanh chìm, vân rạn đều như mạng lưới sương trên lá. Đáy không rộp. Không một chiếc nứt.

Chuyên viên kiểm định đeo găng, chọn ngẫu nhiên ba mươi sản phẩm theo bảng số đã niêm phong từ trước, cho vào thùng mẫu. Ông Takeda cầm một chiếc lên, xoay dưới ánh sáng ban mai còn ẩm hơi mưa. Rồi ông dùng móng tay gõ nhẹ vào thành chén. Âm thanh vang lên trong và dài, ngân mãi như tiếng chuông nhỏ trong chùa. Ông mỉm cười, lần đầu tiên kể từ ngày đặt chân đến Bát Tràng.

“Màu này,” ông nói chậm, tìm từng chữ tiếng Việt, “không sao chép được. Chép công thức được. Chép lửa, không được.”

Hoài Phương mở máy tính bảng, xoay màn hình về phía mọi người. Trên đó là ảnh mẻ đối chứng của Vũ Gia gửi lên chiều qua: mặt men bóng lộ như nhựa, vân rạn to và lệch, mười bảy phần trăm sản phẩm rỗ đáy. Cô không bình luận gì thêm, chỉ đóng máy lại.

Bên ngoài hàng rào, Gia Khiêm đứng thêm một lúc. Hắn nhìn những chiếc chén trên giá, nhìn ông Takeda đang cười, nhìn cụ Thìn đang được cháu dắt đến gần lò để sờ tận tay. Rồi hắn quay lưng bỏ đi, áo mưa đen quét lên vũng nước. Không ai gọi theo.

Đêm xuống, căn lò cũ bên sông Hồng lại đỏ lên như một con mắt thức, lần này vì Duy An nhóm lửa sấy khô gian lò sau mưa. Ba thợ trẻ đã ngủ gục trên đống bao tải. Anh ngồi trước miệng lò, nghe mùi tro rơm ẩm trộn với hơi đất nóng. Anh nhớ ngày bị Mỹ Hân quay lưng, nhớ khay men vỡ dưới gót giày Gia Khiêm, nhớ ánh mắt của những người thợ cúi xuống vì sợ mất lương. Đêm nay, một trong những người thợ ấy đã không mở cửa gió khi bị quát. Anh không trách ai mãi. Nhưng anh cũng không cho phép nỗi sợ ấy trở thành luật của làng.

Ba ngày sau, kết quả kiểm định về: đạt toàn bộ chỉ tiêu, không phát hiện thôi nhiễm kim loại nặng, độ hút nước dưới ngưỡng cho phép. Hoài Phương gọi điện đến, đọc thông báo chính thức. Xưởng Vũ Gia bị loại khỏi danh sách cung ứng, vì chất lượng mẻ đối chứng không đạt và vì đang có dấu hiệu sử dụng hồ sơ giả.

“Tập đoàn đề nghị ký hợp đồng trực tiếp với anh,” cô nói. “Anh có yêu cầu gì không?”

Duy An nhìn ba người thợ trẻ đang xếp chén vào thùng mẫu lưu, nhìn tấm bảng phấn ghi nhiệt còn nét chữ của Quyên. “Có,” anh đáp. “Tôi muốn thêm một phụ lục vào hợp đồng, ghi tên từng người trong đội thợ và ghi rõ nguồn gốc công thức là men tro nhà họ Phạm. Tôi đã từng bị xóa tên một lần. Tôi không để bất kỳ bàn tay nào phía sau lò bị biến thành bóng nữa.”