Chương 7: Bố, Món Nợ Và Một Gian Thờ Được Dựng Lại
Ngày bố mẹ dọn vào căn nhà nhỏ do chính họ mua sau nhiều năm trả nợ, Bùi Đức Thịnh không bày tiệc lớn. Chỉ có bốn người trong gia đình, dì Sáu, chú Năm và vài người thân ghé qua thắp nén nhang, ăn bữa cơm.
Căn nhà không nằm trong dự án nào của Thịnh. Anh cố ý không bán cho bố mẹ một căn do công ty mình xây. Hôm đi xem nhà, mẹ đã hỏi: “Sao không lấy nhà của con cho tiện?”
“Vì con muốn ba mẹ chọn như một người khách bình thường.”
Họ xem ba căn, cuối cùng chọn căn gần chợ, gần nơi mẹ quen sinh hoạt và không quá xa bệnh viện. Nhà nhỏ, không có sân rộng, nhưng số tiền mua không bắt hai ông bà phải vay quá sức mình. Với Thịnh, đó là điều quan trọng nhất.
Từ sáng sớm, bố đã lấy bộ lư đồng cũ ra khỏi chiếc thùng gỗ đã theo gia đình qua bao nhiêu chỗ ở. Không có bộ lư mới nào thay cho món đồ bị ai đó giật mất, bởi chưa từng có ai lấy nó. Mẹ đã giữ nó suốt những năm khó khăn, chỉ là để lâu quá, đồng xỉn màu. Bố ngồi giữa phòng khách, kiên nhẫn đánh bóng từng đường hoa văn.
Thịnh đứng nhìn một lúc rồi nói: “Ba giữ kỹ ghê.”
Ông Tài không ngẩng lên. “Hồi đó mất gần hết, ba cứ tưởng giữ được thứ này là giữ được mặt mũi.”
“Giờ thì sao ba?”
“Giờ ba thấy mặt mũi đâu có nằm trong bộ lư.”
Ông nói rất nhẹ, như nói chuyện thời tiết. Những năm sau khi phá sản, bố Thịnh sống chung với nỗi xấu hổ còn lâu hơn cả thời gian trả nợ. Gặp người quen cũ, ông né không nhắc tới vựa trái cây, không đi đám cưới ở xa, không muốn ai hỏi con trai mình đang làm gì. Khi công ty của Thịnh bắt đầu có tiếng, nỗi xấu hổ ấy đổi hình dạng. Ông sợ người ta xì xào: cha phá sản, con làm bất động sản để trả thù đời.
Bản thân Thịnh cũng từng thích câu chuyện đó. Nó gọn gàng, dễ kể: một đêm mất nhà, cả một đời xây nhà. Nhưng càng làm nghề lâu, anh càng thấy câu chuyện thật quanh co hơn thế nhiều. Bố phá sản không chỉ vì tham. Ông mở rộng quá nhanh, quản trị kém, vay sai cấu trúc và đánh giá rủi ro quá thấp. Nhưng ông cũng gặp những cú sốc kinh doanh có thật: khách trả chậm, hàng hỏng, giá rớt. Nếu chỉ nói “ba tham nên mất hết”, Thịnh sẽ biến một bài học phức tạp thành một câu đạo đức rẻ tiền.
Một tối trước ngày dọn nhà, hai bố con ngồi ở quán cà phê đầu hẻm. Thịnh hỏi: “Ba còn nợ ai không?”
Ông Tài mở một bìa hồ sơ đã sờn mép. “Mấy khoản chính đã xử xong theo thỏa thuận. Còn một khoản cũ đang đối chiếu lần cuối, vì hai bên ra hai con số khác nhau.”
Thịnh nhìn tờ giấy. “Để con trả cho xong.”
Bố lắc đầu. “Không.”
“Có bao nhiêu đâu ba.”
“Tiền không phải là vấn đề.” Ông chỉ ngón tay vào hồ sơ. “Nếu ba nợ thật thì ba trả phần ba đã cam kết. Nếu số họ đưa ra sai, ba không trả chỉ để được yên thân.”
Thịnh sững người. Người đàn ông từng run bắn mỗi lần nghe chuông điện thoại giờ không muốn dùng tiền của con trai để xóa sạch mọi dấu vết. Ông muốn kết thúc mọi chuyện cho đúng.
Hai tháng sau, hai bên đối chiếu khớp số và ký biên bản xác nhận. Khoản cuối cùng được thanh toán theo đúng lịch. Không ai chụp ảnh, không có báo chí. Bố về nhà, cất tờ giấy vào tủ, khóa lại.
Thịnh hỏi: “Ba thấy nhẹ chưa?”
“Nhẹ hơn,” ông đáp. “Nhưng chuyện cũ thì vẫn là chuyện cũ.”
Thịnh định nói “ba tha thứ cho mình đi”, rồi lại thôi. Anh nhận ra tha thứ không phải điều người khác có thể đòi hỏi vào đúng thời điểm mình muốn. Bố có quyền vẫn còn tiếc, có quyền vẫn còn xấu hổ một phần. Điều quan trọng là cảm giác ấy không còn quyết định thay ông mọi lựa chọn.
Ngày dọn vào, mẹ kê một bàn thờ gỗ đơn giản sát tường. Thịnh đề nghị mua bộ đồ thờ mới cho đẹp. Mẹ gạt đi: “Cái cũ còn dùng được mà.”
Thịnh bật cười. Đúng là mẹ, chẳng bao giờ biến sự hồi phục thành một đợt mua sắm cho ra vẻ.
Buổi chiều, chú Năm tới, ôm theo một chậu cây xanh. Ông đứng giữa nhà nhìn quanh một lượt rồi gật gù: “Nhà vừa đủ.”
Mẹ đáp: “Vừa đủ là khỏe.”
Thịnh nghe câu ấy mà thấy nó giống một nguyên tắc đầu tư hơn là một lời khen nhà.
Tối đó, bốn người ăn cơm quanh chiếc bàn mới. Mai lúc này đã là sinh viên đại học, gắp miếng cá rồi trêu: “Anh Hai làm bất động sản mà nhà ba mẹ nhìn bình thường quá trời.”
Thịnh cười: “Nhà tốt đâu cần làm content.”
Cả nhà bật cười. Ăn xong, bố gọi Thịnh ra ban công. Gió đêm thổi mát, dưới đường có tiếng xe máy chạy ngang.
“Ba xin lỗi chuyện hồi đó.”
“Ba nói rồi mà.”
“Ba vẫn muốn nói.”
Thịnh không ngăn. Bố nói tiếp, mắt nhìn ra con đường tối: “Ba cứ nghĩ phải làm lớn mới đáng mặt. Mở thêm kho, thêm xe, thêm mối. Tiền bắt đầu căng mà ba không chịu dừng.”
Thịnh nhìn bố. “Con cũng suýt làm vậy mấy lần.”
“Khác ở chỗ con có người cãi con.”
Thịnh nghĩ tới Duyên, tới giám đốc tài chính, tới Phúc và cả chị Thảo. Bố nói đúng. Một hệ thống tốt không chỉ có người giỏi, mà còn có người được quyền nói không.
Ông Tài trầm ngâm thêm một lúc: “Công ty mà chỉ trông vào việc con tỉnh táo mãi thì cũng nguy hiểm.”
Đó có lẽ là lời khuyên kinh doanh hay nhất bố từng cho anh. Thịnh mang nó về công ty, đề nghị hội đồng quản trị xem lại giới hạn phê duyệt của người sáng lập. Một số quyết định lớn cần thêm chữ ký. Giao dịch liên quan đến người thân phải khai báo. Những dự án vượt ngưỡng đòn bẩy nội bộ phải được xem xét độc lập. Thịnh tự cắt bớt quyền của chính mình.
Một nhân viên tò mò hỏi: “Anh không tin chính anh à?”
“Không ai nên thiết kế hệ thống dựa trên giả định rằng mình luôn đúng.”
Đêm khánh thành nhà mới của bố mẹ không giúp Thịnh “chiến thắng quá khứ”. Nó giúp anh hiểu rõ hơn mình thật sự cần gì. Gia đình anh không cần một căn nhà thật lớn để chứng minh đã thoát nghèo. Bố không cần một bộ lư mới để xóa đi đêm cũ. Thịnh cũng không cần xây hàng nghìn căn để biến tuổi thơ mình thành huyền thoại.
Những gì họ cần nhỏ hơn và khó hơn nhiều: nợ nần rõ ràng, chi phí vừa sức, những quyết định không bị nỗi sợ điều khiển, và một nơi có thể gọi là nhà mà không phải trả giá bằng sự bất an mỗi tối.