Chương 7: Giá Trị Sau Khi Mất Giá
Trí có đủ tiền để thuê một studio rộng hơn sau triển lãm, nhưng cuối cùng anh vẫn ở lại căn phòng tầng áp mái ở Bình Thạnh. Lý do không lãng mạn như phỏng vấn báo chí thường viết. Giá thuê chỗ mới cao, ánh sáng buổi sáng ở đây tốt, bà Hoa đã quen đường mang cơm tới, còn Trí biết chính xác góc nào trên mái không dột khi mưa lớn. Sau những tháng phải học lại cách kiểm soát thứ vô hình trên mạng, anh thấy dễ chịu khi ở một nơi có những vấn đề rất vật lý như ổ điện lỏng, cửa sổ kẹt và tiếng mèo chạy trên mái tôn.
Studio cũng không còn giống trước. Bức tường từng treo toàn bộ bản in “Tro Tàn” giờ chia thành ba khu. Một khu là tác phẩm đang làm. Một khu là tài liệu provenance chưa xử lý. Khu còn lại chỉ có một bảng checklist nhỏ cho công việc số. Trí cố tình không biến nó thành “phòng điều hành blockchain”. Anh muốn công nghệ quay về đúng vai trò công cụ. Mỗi buổi sáng, việc đầu tiên vẫn là pha cà phê, mở cửa sổ và vẽ vài nét bút bi trước khi bật bất kỳ màn hình nào.
Bộ tranh thứ ba bắt đầu từ câu hỏi bà Hoa ném ra trong bữa cơm: “Mai mốt Sài Gòn ngập hơn thì người ta sống sao?” Trí cười, nói thành phố đã quen với chuyện nước lên sau mưa. Nhưng câu hỏi ở lại. Anh đọc thêm về quy hoạch, nước biển dâng, hạ tầng chống ngập, nhà ở thích ứng và những mô hình thành phố chịu khí hậu cực đoan. Anh không muốn biến tương lai thành phim tận thế, cũng không muốn phủ cây xanh lên cao ốc rồi gọi đó là giải pháp. “Tro Tàn III” vì vậy có tên phụ là “Mãi Mãi”, nhưng chữ “mãi mãi” được hiểu như một câu hỏi chứ không phải lời hứa.
Tác phẩm đầu tiên vẽ một con hẻm năm 2050 trong mùa triều cao. Nước chưa đến mức biến xe máy thành thuyền như ý tưởng đầu tiên của Trí. Sau khi nói chuyện với một kiến trúc sư, anh sửa lại: nền nhà được nâng, bậc cửa có tấm chắn nước, cây trồng trong bồn chịu ngập, một trạm bơm nhỏ nằm cuối đường, trẻ con vẫn đá cầu ở phần sân khô. Thành phố tương lai trong tranh không được cứu bằng một công nghệ thần kỳ. Nó tồn tại nhờ hàng trăm điều chỉnh tẻ nhạt mà người dân và chính quyền phải làm qua nhiều năm.
Linh thích hướng đó. Cô nói ba bộ “Tro Tàn” giờ giống ba câu hỏi nối nhau: ta mất gì, ta xây lại thế nào, và ta chuẩn bị cho thứ chưa mất ra sao. Trí ghi câu đó vào sổ nhưng không dùng làm khẩu hiệu marketing. Anh đã bớt tin vào những câu quá gọn. Một năm rưỡi vừa qua cho anh thấy hầu hết chuyện thật đều có phần thừa, phần mâu thuẫn và những đoạn không thể ép thành slogan.
Quy trình phát hành mới cũng bình thường đến mức chẳng ai muốn làm video hậu trường. Mỗi tác phẩm có hồ sơ từ lúc phác thảo. File nguồn được lưu theo phiên bản. Quyền truy cập được rà định kỳ. Khi một cộng sự nghỉ, quyền của người đó được thu hồi theo checklist thay vì dựa vào việc “chắc người ta không làm gì đâu”. Những tài khoản quan trọng không còn dùng chung. Quyết định có liên quan đến tài sản hoặc hợp đồng phải có người thứ hai kiểm tra. Trí từng ghét thủ tục. Giờ anh coi chúng như khung tranh: không phải phần người xem đến để ngắm, nhưng thiếu nó thì tác phẩm khó đứng thẳng lâu.
Bà Hoa vẫn mang cơm lên, dù Trí đã nhiều lần bảo anh tự đặt đồ ăn được. Bà nói bà nấu quen rồi. Có hôm bà mang cá kho, hôm khác canh chua, đôi khi chỉ là trứng chiên với dưa leo. Sau triển lãm, một số người nhận ra bà ngoài đường và hỏi có phải “bà ngoại của họa sĩ NFT” không. Bà khó chịu với chữ đó. “Nó là họa sĩ chứ NFT gì,” bà nói với Trí. Anh không sửa.
Câu nói ấy cũng làm anh nghĩ về cách mình tự giới thiệu. Trước đây bio của Trí mở đầu bằng “NFT artist”. Sau vụ việc, anh đổi thành “digital artist”. Không phải vì anh từ bỏ token. Anh vẫn dùng blockchain cho một phần provenance và phân phối. Nhưng anh không muốn một phương tiện trở thành toàn bộ danh tính nghề nghiệp. Nếu mai thị trường đổi nền tảng, tranh của anh vẫn phải có lý do tồn tại ngoài việc được mint ở đâu.
Những token từ vụ mất năm trước tiếp tục có đời sống riêng. Một số nằm yên. Một số đổi ví. Một vài marketplace bỏ cảnh báo sau khi quy trình nội bộ thay đổi, nơi khác vẫn giữ ghi chú. Trí không theo dõi giá hàng ngày nữa. Website provenance của anh vẫn ghi lịch sử sự cố và liên kết tài liệu công khai thích hợp. Collector có thể tự xem. Nếu ai gửi câu hỏi, đội ngũ trả lời theo dữ liệu có sẵn thay vì hứa “token này chắc chắn sạch” hay “token kia chắc chắn vô giá trị”. Thị trường không cần Trí đóng vai quan tòa.
Một buổi chiều, Kenji từ Osaka ghé studio khi sang Việt Nam. Anh mang theo bản in nhỏ của tác phẩm số mười một, được đóng khung lại. Token phiên bản người sưu tập của Kenji chưa từng bị chuyển trong sự cố, nhưng anh nói giá thị trường hiện tại không còn quan trọng bằng lúc mới mua. Trí hỏi vậy sao vẫn giữ. Kenji nhìn bức tranh rồi đáp vì nó nhắc anh về chuyến đi Sài Gòn đầu tiên sau khi cha mất. Trí chợt nhớ trước đây mình thường trả lời câu “NFT có giá trị gì?” bằng scarcity, provenance và thị trường. Câu trả lời của Kenji chẳng có chữ nào trong số đó mà vẫn hoàn chỉnh.
Hai người nói về vụ Bảo rất ít. Kenji chỉ hỏi Trí có còn tức không. Trí nói có, nhưng cơn tức đã thay đổi. Ban đầu anh muốn thấy mọi token bị lấy rơi về giá bằng không, muốn người gây ra sự cố mất nhiều hơn mình mất. Sau này anh hiểu đó là một dạng tiếp tục buộc đời mình vào bảng giá của đối phương. Trách nhiệm pháp lý đã được xử lý trong phạm vi vụ án. Phần còn lại của cuộc sống không thể xây bằng việc kiểm tra người kia có khổ đủ chưa.
Tối đó, Trí mở chiếc hộp chứa sketch đầu tiên của “Tro Tàn”. Tờ giấy “Hẻm Sau Cơn Mưa” đã hơi cong ở mép. Anh đặt cạnh sketch tương ứng của “Tái Sinh” và bản phác mới cho “Mãi Mãi”. Ba tờ giấy cùng vẽ một thành phố nhưng khác hẳn nhau. Tờ đầu sợ mất. Tờ thứ hai tìm cách sống tiếp. Tờ thứ ba học cách chuẩn bị. Không tờ nào xóa được tờ nào.
Trí nhớ tiêu đề từng lan trên mạng sau vụ việc: “họa sĩ bị cướp bộ NFT triệu đô, vẽ lại khiến kẻ trộm phá sản”. Nó nghe như một câu chuyện gọn gàng: mất, trả thù, thắng. Thực tế không đẹp như vậy. “Triệu đô” là một cách định giá gây tranh cãi. Vẽ lại không tự làm người lấy token hết tiền. Điều tra mất nhiều tháng. Bản án không giải quyết mọi tranh chấp. Một số collector mất niềm tin rồi không quay lại. Trí cũng tốn tiền, mất ngủ, mất một mối quan hệ và phải nhìn thẳng vào sai lầm bảo mật của chính mình.
Nhưng nếu bỏ lớp giật gân, câu chuyện vẫn còn một thứ Trí thấy đáng kể hơn. Anh đã học cách phân biệt giá với giá trị, token với tác phẩm, dữ liệu với kết luận, tin tưởng với phân quyền. Anh giữ được việc vẽ mà không giả vờ thiệt hại chưa từng xảy ra. Và anh xây một hệ thống trong đó người cộng tác được tin bằng quyền hạn rõ ràng, không phải bằng việc đưa cho nhau mọi chìa khóa.
Gần nửa đêm, Trí bắt đầu tô màu cho “Mãi Mãi” số một. Anh chọn ánh sáng vàng nhạt thay vì neon tím quen thuộc. Ngoài cửa sổ, thành phố thật vẫn ồn: tiếng xe, tiếng nhạc từ quán dưới phố, tiếng ai kéo cửa sắt. Một cơn mưa ngắn vừa qua, nước còn đọng trên mái tôn phản ánh đèn chung cư. Trí chụp một bức ảnh làm tư liệu rồi đặt điện thoại xuống.
Bà Hoa từng dạy anh vẽ lại để thứ mình thương không biến mất. Sau tất cả, Trí thêm cho câu đó một nửa mà anh phải tự học: vẽ lại không có nghĩa phủ nhận mất mát. Muốn giữ một thứ lâu hơn, phải nhớ nó đã từng bị đe dọa ra sao, hệ thống nào đã thất bại và điều gì cần thay đổi. Ký ức không đủ nếu không có cách lưu. Công nghệ không đủ nếu không có ngữ cảnh. Niềm tin không đủ nếu không có giới hạn.
Trí đặt bút bi cạnh iPad. Một ngày khác, bản phác sẽ thành file số. File có thể được ghi provenance, phát hành, in ra, treo trên tường, bán hoặc không bán. Có thể một collector ở nơi rất xa sẽ sở hữu token. Có thể chẳng ai mua. Nhưng trước mọi lớp đó vẫn là một người ngồi trong căn phòng thấp trần, nhìn thành phố qua cửa sổ và cố ghi lại thứ mình thấy trước khi nó đổi khác.
Anh vẽ tiếp đến khi trời gần sáng. Không có notification nào làm anh giật mình. Không có bảng giá mở ở góc màn hình. Chỉ có nét bút, màu, tiếng mưa còn nhỏ trên mái và một thành phố đang thay đổi nhanh hơn bất kỳ ledger nào có thể giải thích. Lần này Trí không nghĩ mình đang bắt đầu một bộ sưu tập để thắng ai. Anh chỉ đang làm công việc cũ nhất của mình: nhìn, nhớ, rồi vẽ.