Chương 2: Hợp Đồng Lao Động Không Xóa Tác Giả
Hợp đồng lao động không xóa được tác giả, nhưng nó có thể chuyển đi một phần quyền sở hữu thương mại rất rộng. Luật sư nói câu đó sau khi đọc điều 7 tới lần thứ ba, ngón tay vẫn đặt trên dòng chữ: “Công ty sở hữu các thiết kế và sản phẩm công việc được tạo ra trong phạm vi lao động.”
Linh gật đầu, giọng khàn vì cả đêm không ngủ. “Vậy là tôi mất?”
“Mất cái gì?”
“Bộ Áo Dài Mới.”
“Đừng dùng một chữ ‘mất’ cho năm thứ khác nhau.”
Ông kéo tấm bảng trắng lại gần và viết từng dòng: quyền sở hữu thương mại và sở hữu trí tuệ; quyền tác giả và việc ghi danh; quyền nhân thân nếu luật áp dụng; tiền lương, tiền thưởng; quyền dùng hình ảnh trong hồ sơ năng lực; nghĩa vụ bảo mật. “Có cái thuộc công ty, có cái chưa chắc. Có cái do hợp đồng điều chỉnh, có cái do luật điều chỉnh. Mình phải đọc kỹ điều khoản và luật áp dụng rồi mới nói tiếp được.”
Linh nhìn tấm bảng một lúc lâu. “Tôi chỉ muốn tên mình được ghi đúng.”
“Đó là yêu cầu hẹp hơn nhiều so với ‘trả bộ sưu tập cho tôi’.”
“Và dễ hơn?”
“Tôi không hứa.”
Sau khi nhận văn bản của luật sư, QA Couture cung cấp hồ sơ những người đóng góp. Không đầy đủ, nhưng hệ thống quản lý dự án của chính công ty đã ghi phân công khá rõ: Linh phụ trách ý tưởng, thiết kế chính, duyệt kỹ thuật xếp nếp vải và điều phối chất liệu với nghệ nhân; tổ rập lo phát triển rập; các đối tác thêu thực hiện và chuyển thể thủ công; Hải Long phụ trách biên tập thương mại, thiết kế lại ba mẫu và chuyển thể cho show; Quỳnh Anh duyệt sáng tạo.
Chẳng ai cần đến dữ liệu ảnh để biết Linh đóng góp lớn. Hồ sơ của công ty đã tự nói điều đó. Vấn đề nằm ở trang cuối catalog, nơi vẫn in dòng: “Thiết kế: Đặng Hải Long cho QA Couture.”
“Không khớp với phân công nội bộ,” luật sư nói.
Luật sư của QA phản bác rằng thương hiệu ghi danh người phụ trách dựa trên định hướng sáng tạo cuối cùng, và công ty sở hữu sản phẩm nên có quyền chỉ định người đại diện.
“Người đại diện khác với nhà thiết kế duy nhất,” Linh nói.
Hai bên đồng ý hòa giải trước, chưa kiện. Phía QA đề nghị sửa phần lưu trữ sau này thành: “Đội thiết kế QA Couture, định hướng sáng tạo Đặng Hải Long.”
“Vẫn là xóa tôi,” Linh nói.
Luật sư quay sang cô. “Vậy cô muốn ghi thế nào?”
Linh nghĩ một lúc. “Thiết kế chính: Nguyễn Khánh Linh. Phát triển cho show: Đặng Hải Long và đội QA.”
“Còn Quỳnh Anh?”
“Giám đốc sáng tạo, người duyệt, nếu đúng như vậy.”
“Các nghệ nhân?”
“Ghi phần thêu và thủ công.”
Đây là điều khác hẳn những vụ tranh chấp nguồn gốc thông thường. Linh không cần chứng minh bộ sưu tập ra đời bên ngoài công ty, vì rõ ràng nó được làm trong công ty. Cô chỉ cần công ty không biến quyền sở hữu thành quyền viết lại chuyện ai đã làm gì.
Minh Khôi cũng gặp luật sư riêng về phần ảnh. Anh giữ ảnh RAW và bảng ảnh thu nhỏ theo hợp đồng chụp, nhưng một phần quyền sử dụng thuộc về QA. Anh không thể tung hết ảnh lên mạng để “cứu Linh”. Điều anh làm được là giữ nguyên dữ liệu, xác nhận dòng thời gian và phần đóng góp trong phạm vi quyền của mình, rồi cung cấp qua đúng thủ tục.
“Dữ liệu trong ảnh có thắng được không?” Linh hỏi nửa đùa.
“Em không dám nói vậy,” Khôi đáp.
Ảnh chỉ đóng vai trò củng cố. Chúng cho thấy Linh có mặt ở các buổi thử đồ từ đầu, Hải Long xuất hiện ở giai đoạn sau, và nhiều người khác trong đội cũng có mặt. Đủ để hỗ trợ bản đồ đóng góp, nhưng không đủ để một người độc chiếm cả câu chuyện.
Điểm khó hơn nằm ở mấy bản phác thảo cá nhân. Trước khi bộ sưu tập được chính thức giao, Linh đã tự phát triển dáng áo dài kết hợp corset. Luật sư hỏi ngày tháng. Một vài bản vẽ có trước dự án, nhưng khi cô mang chúng vào công ty, phụ lục về tài sản trí tuệ có sẵn trong hợp đồng lại không ghi rõ gì.
“Có thể tranh chấp quyền sở hữu với những yếu tố có từ trước,” ông nói. “Nhưng có đáng không?”
Linh im lặng. Nếu đánh vào toàn bộ quyền sở hữu, vụ việc sẽ phình ra, tốn kém, trong khi bộ sưu tập đã được đưa vào kinh doanh. Thứ cô thực sự cần là được ghi danh đúng và được dùng hình ảnh trong hồ sơ năng lực.
“Không,” cô nói. “Chỉ bảo lưu quyền với những bản phác và hiểu biết có từ trước nếu cần. Còn bộ sưu tập thì xử lý theo hợp đồng lao động.”
Luật sư gật đầu. Đó là lần đầu Linh từ bỏ một yêu sách có thể kể rất hay: “Tôi đã vẽ từ trước, công ty cướp tất cả.” Thực tế lẫn lộn hơn thế. Công ty trả lương, cho dùng xưởng, chi tiền vật liệu, cả đội cùng làm. Còn Linh vẫn là người thiết kế chính. Hai điều ấy không loại trừ nhau.
QA đưa ra đề xuất thỏa thuận chấm dứt hợp đồng: một khoản trợ cấp thôi việc; sửa lại ghi danh trong kho lưu trữ và tài liệu truyền thông về sau ở mức hai bên thống nhất; cho phép dùng hình ảnh trong hồ sơ năng lực có điều kiện; bảo mật và không nói xấu nhau, áp dụng cho cả hai phía. Linh không được dùng rập và mẫu thử thuộc công ty cho thương hiệu mới.
Cô đọc kỹ từng dòng. “Tôi có được làm bộ sưu tập mới bằng tay nghề của mình không?”
“Kỹ năng và kinh nghiệm chung không tự trở thành tài sản công ty,” luật sư đáp. “Nhưng cô không được mang theo rập hay tệp thiết kế mật.”
“Còn thêu Quất Động?”
“Truyền thống không thuộc về QA. Nhưng những họa tiết, tệp thiết kế cụ thể trong dự án thì có thể. Làm mới hoàn toàn, với nghệ nhân và nguồn của riêng cô.”
Buổi hòa giải đầu tiên còn khiến Linh nhận ra một điều cô từng bỏ qua: tổ rập và các nghệ nhân cũng có quyền được nhìn thấy trong câu chuyện này. Nếu cô chỉ đòi đổi dòng “Thiết kế: Đặng Hải Long” thành “Thiết kế: Nguyễn Khánh Linh”, cô vẫn đang ép một dự án của nhiều người vào duy nhất một cái tên.
Luật sư đề nghị lập một bảng đóng góp giống hồ sơ dự án. Mỗi mẫu có các cột: người dẫn dắt ý tưởng, thiết kế trang phục, phát triển rập, thực hiện thêu và thủ công, chuyển thể cho show, duyệt sáng tạo. Không cần in từng dòng lên nhãn, nhưng kho lưu trữ và thông cáo báo chí phải đủ để người đến sau hiểu ai đã làm gì.
Bảng ấy gây ra một bất lợi nhỏ cho chính Linh. Có một mẫu cô vẫn quen gọi là “mẫu của mình”, nhưng phần dựng phom thực tế đã được thợ cả tổ rập sửa sâu tới mức không thể coi là cô làm một mình.
“Cô vẫn muốn nhận là người thiết kế duy nhất chứ?” luật sư hỏi.
Linh im một lúc mới đáp. “Không. Thiết kế chính thôi.”
Hải Long cũng có ba mẫu thay đổi đủ nhiều để danh nghĩa người phát triển mang ý nghĩa thật, và luật sư QA đồng ý phần đó. Quỳnh Anh muốn giữ vai trò giám đốc sáng tạo; Linh không phản đối, vì chị ấy thật sự là người duyệt bộ sưu tập. Nhờ vậy, cuộc thương lượng bớt giống một trận tranh giành xem ai là thiên tài duy nhất.
Điểm còn vướng là quyền dùng hình ảnh. QA muốn Linh chỉ dùng ảnh đã phát hành công khai, còn Linh muốn dùng cả ảnh thử đồ và quá trình làm việc trong hồ sơ riêng để gửi khách mua sỉ hay khi xin việc. Hai bên chốt lại: hồ sơ riêng, có cam kết bảo mật và kiểm soát người xem, được dùng rộng hơn; còn đăng công khai thì theo đúng bộ ảnh và dòng ghi danh đã duyệt. Không hoàn hảo, nhưng dùng được.
Trước khi ký, Linh còn yêu cầu luật sư lập một bảng ngắn những quyền cô vẫn giữ sau khi nghỉ việc: tên riêng của mình, tay nghề, các công việc độc lập trong tương lai, quyền mô tả trung thực kinh nghiệm làm việc, và hồ sơ năng lực trong phạm vi đã thỏa thuận. Cô muốn đọc phần “còn lại”, chứ không chỉ đọc phần “không được”.
“Một ranh giới tốt không chỉ là hàng rào,” luật sư nói. “Nó còn cho cô biết mảnh đất nào mình có thể đứng mà không cần xin phép ai.”
Linh bắt đầu hiểu tự do không phải là mang mẫu cũ đi. Tự do là biết mình vẫn còn khả năng tạo ra mẫu mới, khi trong tay không giữ bất kỳ tệp nào của công ty.