Chương 3: Trở Lại Trường Với Những Điều Chỉnh Hỗ Trợ, Không Phải Một Màn Anh Hùng

Hạ Vy quay lại trường sau gần một học kỳ vắng mặt. Không phải đúng ba tháng sau vụ tấn công như những bài báo sau này hay viết, cũng không phải vì cô đã “sẵn sàng”. Cô quay lại vì bác sĩ, gia đình và nhà trường cùng thống nhất được một lịch học giảm tải mà cô có thể thử, và nếu không ổn thì sẽ điều chỉnh tiếp.

Phòng công tác sinh viên giúp Vy lập một kế hoạch hỗ trợ học tập cho giai đoạn này. Cô được linh hoạt giờ lên lớp vào những hôm có lịch tái khám. Những buổi thực hành dài ở xưởng được chia nhỏ ra. Chỗ ngồi được bố trí để cô tránh ánh nắng hay hơi nóng khiến vùng da khó chịu. Những bài tập đòi hỏi chụp chân dung người học được điều chỉnh nếu Vy không muốn xuất hiện trong ảnh. Và giảng viên không được tự tiện dùng câu chuyện của cô làm ví dụ về “nghị lực”.

Trong buổi họp, thầy Khánh nói một câu mà Vy nhớ mãi: “Mục tiêu là giúp em học, không phải biến em thành bài học đạo đức cho cả lớp.” Vy cảm ơn thầy, vì đó chính là điều cô sợ nhất mà không biết gọi tên.

Ngày đầu, cô vẫn đeo khẩu trang đoạn từ cổng trường vào lớp. Không phải để giấu sẹo mãi mãi, chỉ là cô chưa muốn chịu quá nhiều ánh nhìn cùng một lúc. Lan đã đứng đợi sẵn ở chân cầu thang.

“Tao đi với mày.”

“Không cần đâu.”

“Tao biết. Nhưng tao vẫn đi.”

Hai đứa cùng bước vào xưởng. Phản ứng của bạn học không ai giống ai. Có người chạy lại ôm Vy, có người đứng xa vì không biết nói gì, lại có người hỏi quá sâu về vụ án như đang đọc tin trên mạng. Rồi một bạn buột miệng: “Trời ơi, tiếc ghê. Hồi trước mặt mày đẹp lắm.”

Cả bàn lặng đi. Vy thấy ngực mình nóng ran. Ngày trước, cô có thể đáp trả sắc lẹm. Hôm ấy, cô chỉ nói: “Tao vẫn ở đây mà. Nếu mày không biết nói gì thì không cần nói.” Người bạn đỏ mặt, lí nhí xin lỗi.

Vy đi vào nhà vệ sinh và khóc đúng năm phút. Rồi cô rửa tay, quay lại lớp, ngồi vào chỗ của mình. Không ai vỗ tay, cũng không ai cần biết cô vừa khóc. Và cô hiểu đó không phải một thất bại.

Trở lại trường hóa ra là hàng trăm việc nhỏ cộng lại. Đứng xếp hàng ở căng tin. Đi ngang qua một nhóm sinh viên lạ. Nghe tiếng chụp ảnh từ một chiếc điện thoại ở đâu đó và phải tự nhắc mình rằng không phải ai cũng đang chụp mình. Ngồi trước mẫu ba tiếng đồng hồ nhưng phải nghỉ giữa chừng vì vùng cổ căng cứng. Xin gia hạn nộp bài mà không thấy mình “yếu đuối”. Chấp nhận rằng có những ngày bàn tay không còn làm việc nhanh như trước.

Thầy Khánh không đề nghị cô làm ngay một bộ tự họa “mạnh nhất lớp”. Thầy chỉ xem những bài Vy đang làm. Chủ đề đầu tiên của cô là phòng bệnh: chiếc ghế nhựa, cây truyền dịch, tấm rèm kéo, bàn tay mẹ đang bóc quả cam.

“Em có muốn làm tiếp loạt tranh này không?”

“Em không biết nữa.”

“Không cần quyết bây giờ.”

Một tháng sau, Vy đưa thầy xem ba bức chân dung. Một bức cô quay lưng lại. Một bức chỉ có phần cổ và vai. Bức thứ ba là chân dung chính diện, nhưng gương mặt bị chia đôi bởi bóng khung cửa sổ, chứ không phải bởi đường sẹo. Thầy Khánh đứng nhìn rất lâu.

“Em đang vẽ cái gì?”

“Cái cảm giác người khác lúc nào cũng muốn biết phần nào trên mặt là trước, phần nào là sau.”

“Vậy thì đừng để họ quyết định bố cục.”

Câu đó giúp Vy tìm ra hướng đi cho đồ án. Loạt tranh về sau được đặt tên là “Quyền Nhìn”, chứ không phải “Hai Nửa” như một bạn cùng lớp gợi ý. Vy không muốn chia mình thành một nửa đẹp và một nửa sẹo. Mỗi bức tranh đặt ra một câu hỏi: ai được nhìn, ai được kể, ai có quyền phóng to một tổn thương thành toàn bộ danh tính của người khác. Có bức tự họa, có bức chỉ vẽ đôi mắt của người xem phản chiếu trong gương, có bức là khung màn hình điện thoại đang chụp nhưng hoàn toàn trắng xóa. Và có một bức là gương mặt Vy nhìn thẳng, không cười.

Trong lúc cô làm, thầy Khánh hỏi: “Em có muốn trường đăng phần giới thiệu ngắn về đồ án lên trang mạng xã hội của trường không?”

“Cho em xem lời giới thiệu trước đã ạ.”

Bản nháp ban đầu viết: “Nữ sinh vượt qua bi kịch, biến sẹo thành nghệ thuật.” Vy cầm bút gạch ngang. “Em không biến sẹo thành nghệ thuật để chứng minh là em đã vượt qua. Đây là tác phẩm về quyền nhìn.”

Phòng truyền thông sửa lại. Tiêu đề không nhắc đến vụ tấn công, và ảnh đại diện bài đăng không dùng hình cận cảnh vùng sẹo khi Vy chưa đồng ý. Chuyện tưởng nhỏ, nhưng với Vy lại rất quan trọng. Cô bắt đầu hiểu quyền đồng ý không chỉ áp dụng trong điều trị, mà còn với hình ảnh, câu chuyện và cả cách truyền thông nói về mình.

Ở buổi triển lãm cuối kỳ, có người dừng lại rất lâu trước tranh. Một số người hỏi những câu tinh tế về bố cục và ánh sáng. Một số khác hỏi thẳng: “Em bị gì vậy?” Vy không trả lời hết. Cô đặt cạnh loạt tranh một tấm thẻ nhỏ: “Tác phẩm này không yêu cầu người xem biết toàn bộ lịch sử chấn thương của nghệ sĩ. Hãy bắt đầu bằng điều bạn thấy trong tranh.”

Một người viết blog nghệ thuật chụp lại tấm thẻ ấy và viết một bài. Bài viết được chia sẻ khá nhiều trong cộng đồng sáng tạo, dù không “lan truyền khắp cả nước” hay đạt triệu lượt xem trong một ngày. Nhưng nó mở ra một cuộc trò chuyện đáng giá hơn: về việc truyền thông thường biến người có ngoại hình khác biệt thành “nội dung truyền cảm hứng”.

Vy được mời tham gia một buổi tọa đàm nhỏ về nghệ thuật và hình ảnh cơ thể. Trước khi lên sân khấu, cô nói rõ với ban tổ chức: “Không chiếu ảnh bệnh viện. Không hỏi chi tiết vụ tấn công nếu em không chủ động nói.” Ban tổ chức đồng ý, và Lan ngồi ngay hàng ghế đầu.

Sau buổi nói chuyện, một bạn trẻ có sẹo phẫu thuật ở cằm tìm đến Vy.

“Chị có trang điểm không ạ?”

“Có lúc có.”

“Chị dùng gì để lớp nền không bị mốc ở vùng sẹo?”

Vy bật cười. Đó là câu hỏi đầu tiên trong ngày không hỏi cô “đã mạnh mẽ thế nào”. Hai người đứng nói chuyện mười phút về bề mặt da, độ ẩm, màu sắc và cách tẩy trang, và Vy ghi lại vài ý vào sổ.

Đến cuối học kỳ, trong sổ của cô đã có gần hai chục ghi chú từ những cuộc trò chuyện tương tự. Người có sẹo bỏng, người có sẹo mổ, người có vùng da ghép, người có sẹo mụn lồi lõm. Nhu cầu của họ không hề giống nhau. Ngay cả cụm từ “da sẹo” cũng quá rộng để coi như một loại da duy nhất.

Vy bắt đầu thấy câu hỏi mình từng ghi ở trang cuối sổ không chỉ là chuyện của riêng cô. Nhưng cô cũng tự đặt ra một lời cảnh báo: nếu sau này làm sản phẩm, cô không thể lấy trải nghiệm của bản thân rồi nói thay cho tất cả. Cô cần hỏi, cần lắng nghe, và cần những người có chuyên môn mà cô không có.

Ngày nhận kết quả học kỳ, Vy không đứng đầu lớp, và cô cũng không cần điều đó. Cô hoàn thành ít tín chỉ hơn kế hoạch ban đầu, nhưng đủ để học tiếp.

“Năm nay em làm ít hơn về số lượng,” thầy Khánh nói, “nhưng em rõ ràng hơn về ý đồ.”

“Em mất rất nhiều thời gian để học cách không làm mọi thứ như một màn chứng minh.”

Thầy gật đầu. “Đó cũng là học.”

Vy rời xưởng khi trời còn sáng. Cô không kéo khẩu trang lên lúc đi qua sân trường. Nhưng nếu ngày mai cô muốn đeo, cô vẫn sẽ đeo. Tự do của cô không nằm ở chỗ lúc nào cũng để lộ sẹo, mà ở chỗ quyết định ấy thuộc về chính cô.