Chương 7: Di Sản Không Phải Tài Sản Riêng

Cuốn sổ của bà ngoại không chứa bí mật thêu vàng nào mà chỉ riêng nhà Linh còn biết. Nó chứa một thứ khó dùng hơn nhiều: tên người. Tên bà Tám chuyên thêu chim, tên ông Phúc chuyên căng khung, tên một cô trong họ từng đổi cách phối sợi để khỏi làm rách lụa mỏng. Có ghi chép về mũi thêu, có họa tiết, có cả chuyện nhà. Không có trang nào chứng minh bà ngoại Linh là người cuối cùng nắm giữ một kỹ thuật bí truyền từ thời Nguyễn.

Linh ngồi cùng bà Tâm và hai cụ lớn tuổi trong làng, lật từng trang dưới ánh đèn vàng. Giấy đã ngả màu, nét mực chỗ đậm chỗ nhòe.

“Mũi này còn ai biết không ạ?”

“Nhiều người biết kiểu gần giống.”

“Còn cái này?”

“Bà con trong làng hay làm, đâu riêng gì nhà con.”

Linh ghi chép. Một vài kỹ thuật có thể hiếm thật, nhưng hiếm không có nghĩa là độc quyền. Cô từng ấp ủ một bộ sưu tập mang tên “HOÀNG HẬU”, kể câu chuyện phục dựng một kỹ thuật đã thất truyền.

Bà Tâm đặt cuốn sổ xuống. “Muốn làm đồ cung đình thì đi nghiên cứu bảo tàng, tài liệu, hỏi chuyên gia. Đừng lấy cuốn sổ trong nhà rồi đem ra kể lịch sử cả nước.”

Linh đỏ mặt. “Con thấy câu chuyện ấy hay.”

“Câu chuyện càng hay càng dễ biến nghề của người khác thành đồ của mình.”

Khôi ngồi nghe từ đầu, máy ảnh để yên trên đùi, không chụp tấm nào.

Họ quyết định làm một dự án khác. Không gọi là “phục dựng kỹ thuật chỉ nhà Linh còn giữ”, mà là một bộ sưu tập thêu đương đại có hợp tác và dẫn nguồn đầy đủ. Linh thuê một nhà nghiên cứu lịch sử dệt may và trang phục theo dự án. Người này rà soát các kho lưu trữ công khai, tư liệu bảo tàng, công trình học thuật, và nói rõ chỗ nào còn chưa chắc chắn.

Bộ sưu tập mới có tên tạm là “SỢI / DÒNG”, không phải “HOÀNG HẬU”. Mỗi họa tiết đều có ghi chú nguồn. Không công bố toàn bộ tài liệu nghiên cứu, nhưng đủ để cả nhóm không tự bịa ra truyền thuyết.

Rồi một bài toán khó xuất hiện: họa tiết mới do Linh phác thảo, nghệ nhân sửa lại, thì thuộc về ai? Hợp đồng đầu tiên của LINH chỉ ghi nghệ nhân cung cấp dịch vụ.

Bà Tâm cầm bản vẽ, hỏi thẳng: “Nếu tôi sửa bông hoa thành thế này, thì ai là tác giả?”

Linh đứng sững. Luật sư sửa lại thỏa thuận: những yếu tố thiết kế do hai bên cùng làm thì ghi tên cả hai; quyền sử dụng thương mại, cấp phép và tiền công phải rõ ràng; không mặc định mọi chỉnh sửa của nghệ nhân đều thành thiết kế riêng của LINH.

“Phức tạp quá,” My nói.

“Nhưng mình vừa bước ra từ một vụ tranh chấp ghi danh,” Linh đáp. “Không thể đòi người ta nhớ tên mình rồi lại quên tên những người làm cùng mình.”

Dự án kéo dài hơn dự tính. Người mua hỏi về bộ sưu tập mới, Linh xin lùi. Không có show nào ép họ phải làm nhanh.

“Chị không sợ mất đà à?” Khôi hỏi.

“Có.”

“Vậy sao?”

“Đà thì không được quyền viết lịch sử hộ mình.”

Trước buổi triển lãm, nhà nghiên cứu phát hiện một họa tiết Linh định gọi là “gia truyền” lại rất gần với một hình trong tài liệu cung đình khá phổ biến. Câu chuyện cũ phải bỏ. Linh sửa ghi chú nguồn thành: “Diễn giải đương đại, dựa trên cuốn sổ gia đình và các tư liệu lịch sử đã công bố.”

Bà Tâm đọc xong, nhận xét: “Dài.”

“Con biết.”

“Nhưng đỡ nói quá.”

Họ cũng tránh dùng chữ “phục dựng” cho những mẫu không đủ cơ sở lịch sử, thay bằng “tham chiếu”, “diễn giải”, “cùng phát triển”. Một giám tuyển bảo như thế truyền thông sẽ yếu.

“Yếu còn hơn để người xem tưởng mình đang nói một sự thật lịch sử đã được chứng minh,” Linh đáp.

Danh mục tài liệu nghiên cứu được lưu trong kho nội bộ, để vài mùa sau thương hiệu không quên nguồn rồi kể lại như phát minh của nhà sáng lập. Từ đó cũng có thêm một điều khoản với nghệ nhân cộng tác: nếu câu chuyện truyền thông nhắc tới một kỹ thuật hay truyền thống cụ thể, người cộng tác có quyền xem lại phần mô tả đóng góp của mình trước khi đăng.

Dự án còn mở ra câu hỏi về truyền nghề. Nếu LINH dùng kỹ thuật do một nghệ nhân lớn tuổi thực hiện mà không có ai nối tiếp, thương hiệu vừa phụ thuộc, vừa vô tình tạo áp lực buộc người ấy giữ bí quyết cho mình. Bà Tâm đề nghị mở một lớp nhỏ cho hai người trẻ trong làng, nhưng phải trả công cho cả thời gian dạy lẫn thời gian học. Linh đồng ý.

Thương hiệu không ghi “LINH bảo tồn di sản”. Họ chỉ tài trợ một phần chi phí đào tạo theo thỏa thuận với nhóm nghệ nhân, và người học không bị ràng buộc phải làm riêng cho LINH.

“Học xong họ đi làm cho thương hiệu khác thì sao ạ?” một nhân viên hỏi.

Linh nhìn sang bà Tâm. Bà cười: “Nghề sống thì phải đi được chỗ khác chứ.”

Câu đó khiến Linh bỏ hẳn ý định giữ độc quyền với kỹ thuật truyền thống. Thiết kế và họa tiết cụ thể của bộ sưu tập vẫn có quyền riêng theo hợp đồng, còn tay nghề thì không bị khóa vào một khách hàng nào.

Họ cũng ghi rõ khoản trả cho những mẫu phát triển không thành, chứ không chỉ trả cho sản phẩm cuối cùng. Một nghệ nhân thử ba cách, thương hiệu bỏ cả ba, người ấy vẫn được nhận phí phát triển. Linh thấy điều này quan trọng: nếu chỉ trả cho thứ được chọn, toàn bộ rủi ro sáng tạo sẽ dồn xuống người làm bằng tay.

Bộ sưu tập ra mắt ở Việt Nam trước, trong một triển lãm nhỏ có trang phục, ảnh quá trình làm việc, ghi chú của người cộng tác và một buổi trò chuyện. Không gọi là dự án bảo tồn di sản lớn lao, chỉ là một bộ sưu tập thời trang có hợp tác thủ công được ghi chép đầy đủ.

Một nhà báo hỏi: “Chị có thấy mình đang thương mại hóa di sản không?”

“Có,” Linh đáp. “Vì tôi bán sản phẩm có dùng tay nghề và truyền thống. Nên câu hỏi phải là chia giá trị và ghi công thế nào, chứ không phải giả vờ như chuyện kinh doanh không tồn tại.”

Bà Tâm ngồi hàng ghế đầu, khẽ gật.

LINH xây dựng một khung trả công cho đối tác thủ công. Không hoàn hảo. Có người thích nhận theo chiếc hơn là tiền bản quyền phức tạp, có người muốn phí phát triển. Không có một mô hình “công bằng” cho tất cả, nên họ cho mỗi người lựa chọn trong phạm vi thương hiệu gánh được.

“Chị đang biến thời trang thành chuyện quản trị,” Khôi nói.

“Chị thấy nghề nào rồi cũng tới lúc phải quản trị.” Hai người cùng cười.

Cuốn sổ của bà ngoại được quét bản sao cho cả gia đình. Linh không đưa nó lên trang web; đó là tư liệu của gia đình và cộng đồng, không mặc nhiên là công cụ quảng bá. Bản giấy, cô cất giữ cẩn thận.

Một đêm, Linh đọc thấy dòng bà viết: “Học mũi của người trước thì nhớ tên người dạy.” Có thể bà chỉ đang dặn con cháu lễ phép. Linh không biết. Nhưng câu ấy là đủ.

Di sản không phải tài sản riêng, càng không phải cái nền để một nhà sáng lập dựng huyền thoại về mình. Nó là một chuỗi người nối tiếp nhau, và thương hiệu của Linh chỉ là một đoạn rất ngắn trong đó.