Chương 9: Mai Không Làm Kế Toán Trưởng Vì Là Em Gái
Bùi Thị Mai không trở thành kế toán trưởng trong công ty của anh trai ngay sau khi tốt nghiệp. Chính chuyện đó khiến hai anh em lần đầu tiên cãi nhau về nghề nghiệp.
Mai học kế toán, ra trường thì nộp đơn vào một doanh nghiệp logistics ở Cần Thơ. Thịnh bảo công ty đang thiếu người kiểm soát chi phí dự án, rủ em về làm. Mai từ chối ngay.
“Em chưa biết làm gì ngoài bài tập với mấy đợt thực tập. Về công ty anh thì ai dám nói em làm sai?”
Thịnh thấy tự ái. “Anh đâu có bao che em.”
“Không cần anh bao che,” Mai đáp. “Chỉ cần người khác nghĩ anh sẽ bao che là mọi chuyện đã khác rồi.”
Câu ấy khiến Thịnh cứng họng. Mai đi làm bên ngoài ba năm. Cô học những việc chẳng hấp dẫn gì: đối chiếu sổ ngân hàng, hóa đơn, công nợ nhà cung cấp, khóa sổ cuối tháng, kiểm tra chứng từ, và giải thích vì sao con số trên hệ thống không khớp với con số mà người bên vận hành nghĩ mình đã chi. Cô còn học cách nói “chưa đủ hồ sơ để thanh toán” với những người lớn tuổi hơn mình rất nhiều.
Thịnh không can thiệp. Hai anh em vẫn về ăn cơm với bố mẹ, nhưng không ai nhắc đến chuyện tuyển dụng.
Đến khi công ty Thịnh mở vị trí kế toán viên cấp cao cho mảng dự án, Mai tự nộp hồ sơ. Phòng HR báo cho Thịnh vì có quan hệ gia đình. Anh nói ngay: “Tôi không phỏng vấn vòng chuyên môn.” Giám đốc tài chính và HR phụ trách toàn bộ.
Mai được tuyển, nhưng không phải làm kế toán trưởng. Cô báo cáo cho một quản lý không phải người nhà, lương theo khung, đánh giá theo KPI như mọi người khác, và các giao dịch liên quan đến gia đình người sáng lập đều có mục khai báo riêng.
Mai thấy như vậy làm việc dễ hơn. “Em không muốn mỗi lần được tăng lương là người ta lại bảo nhờ anh.”
Thịnh hỏi: “Nếu em giỏi thật thì sao?”
“Thì càng cần quy trình để chứng minh.”
Chẳng bao lâu, Mai phát hiện ra một thói quen xấu trong công ty. Một số quản lý dự án thích tạm ứng tiền để xử lý việc gấp, rồi mới hoàn chứng từ sau. Hồi công ty còn nhỏ, mọi người quen biết nhau, chính Thịnh hay nói: “Cứ làm cho kịp đi, giấy tờ bổ sung sau.”
Mai phản đối. “Một khoản nhỏ thì dễ. Nhưng mười dự án, mỗi dự án vài khoản nhỏ, là thành một hệ thống mù.”
“Công trường đâu thể ngồi chờ văn phòng,” Thịnh cãi.
“Vậy thì thiết kế quy trình cho nhanh hơn, chứ không phải bỏ quy trình.”
Hai anh em tranh luận ngay giữa phòng họp. Duyên ngồi nghe một lúc rồi lên tiếng: “Mai đúng. Nhưng nếu phê duyệt mất ba ngày thì dự án cũng chết. Mình cần ngưỡng tiền rõ ràng và một quy trình khẩn cấp.”
Họ cùng xây cơ chế mới. Khoản nhỏ có hạn mức và người duyệt cụ thể. Chứng từ phải bổ sung trong thời hạn, quá hạn thì tạm khóa quyền tạm ứng tiếp. Khoản vượt ngưỡng phải được duyệt trước. Không ai được dùng chữ “gấp” để vượt qua mọi kiểm soát.
Một lần khác, Mai phát hiện một nhà cung cấp gửi tài khoản nhận tiền mang tên khác với pháp nhân ghi trên hợp đồng. Nhân viên dự án gãi đầu: “Bên đó bảo chuyển vậy cho nhanh.”
Mai dừng thanh toán để xác minh. Hóa ra bên kia vừa đổi tài khoản, nhưng thủ tục thông báo chưa làm đúng quy trình. Không có gian lận nào cả. Nhưng nếu không kiểm, công ty sẽ tự nuôi một thói quen nguy hiểm.
Thịnh dần nhận ra em gái mình không ở đây để làm “người nhà đáng tin”. Cô ở đây để làm cái công việc buộc cả người nhà cũng phải tuân theo quy tắc.
Một buổi tối sau giờ làm, Mai bưng hai ly sữa nóng vào phòng Thịnh. “Anh còn uống cái này không?”
Thịnh cười, đón lấy một ly. “Giờ mới nhớ hồi nhỏ.”
Mai kéo ghế ngồi xuống. “Em không nhớ được nhiều chuyện hồi nhà mình mất nhà. Em chỉ nhớ anh hay mua sữa cho em.”
“Cô Liên trả công ít xíu, vậy mà anh cứ tưởng mua được ly sữa là cứu được cả nhà.”
Mai lắc đầu. “Em đâu có cần anh cứu.”
“Lúc đó em mới sáu tuổi.”
“Thì vẫn vậy.” Cô nhìn anh, nói chậm rãi: “Anh có cái tật lúc nào cũng nghĩ mình phải gánh thay người khác.”
Thịnh im lặng. Mai nói tiếp: “Công ty cũng vậy. Anh nói xây nhà cho người yếu thế, nhưng đôi khi anh muốn quyết định thay họ cái gì là tốt.”
“Ý em là sao?”
“Ví dụ, anh ghét khách vay quá nhiều nên muốn khuyên họ đừng vay. Minh bạch rủi ro là đúng. Nhưng cuối cùng thì họ có quyền tự quyết với ngân hàng và gia đình họ. Mình đâu phải cha mẹ của khách.”
Câu ấy khó nghe, nhưng Thịnh biết là đúng. Anh đã đi một quãng đường dài, từ một đứa trẻ bị người lớn định đoạt số phận đến một người sáng lập nắm trong tay quyền lực lớn. Nếu không cẩn thận, ý muốn bảo vệ có thể biến thành sự kiểm soát.
Vì thế công ty sửa lại tài liệu bán hàng. Nhân viên được đào tạo để cung cấp đủ thông tin: giá, các chi phí liên quan, phương án thanh toán, rủi ro lãi suất khi phù hợp. Không được nói khách “chắc chắn đủ khả năng”. Không được đóng vai cố vấn tài chính cá nhân khi không có chuyên môn tương ứng. Không được gây áp lực bằng câu “hôm nay không cọc là mất”.
Mai sau đó được thăng chức từng bước qua các kỳ đánh giá. Vài năm sau, cô trở thành kiểm soát viên tài chính phụ trách các dự án. Kế toán trưởng vẫn là một người khác, nhiều kinh nghiệm hơn. Thịnh thấy chuyện đó hoàn toàn bình thường. Công ty đâu phải cuốn gia phả.
Trong một cuộc họp ngân sách, chính Mai bác đề xuất của Thịnh về việc tài trợ một chương trình cộng đồng lớn, đúng vào năm công ty phải giữ tiền cho bảo hành hai dự án. “Anh muốn làm thiện nguyện thì làm theo ngân sách đã duyệt. Không lấy từ quỹ vận hành.”
Thịnh bật cười. “Em nói y chang chú Năm.”
“Chú Năm nói gì?”
“Tiền phải trả nhà cung cấp không phải tiền của mình.”
Mai gật đầu. “Vậy là anh học rồi mà quên.”
Tan họp, Thịnh lại nghĩ tới buổi tối hai ly sữa nguội dần trên bàn. Anh nhớ cậu bé mười bốn tuổi từng nghĩ một ly sữa là bằng chứng mình đã làm tròn vai anh trai. Giờ cô em gái ấy đã có nghề nghiệp riêng, quan điểm riêng, và có quyền phản đối anh ngay giữa công ty.
Kết quả ấy tốt hơn nhiều so với việc cô trở thành kế toán trưởng chỉ vì mang cùng một họ. Gia đình có thể là lý do để quan tâm nhau, nhưng không nên là lý do để bỏ qua tiêu chuẩn.