Chương 4: Nói Chuyện Với Lâm Tặc

Châu tìm Bình — đến nhà, ở hẻm 47 đường Yết Kiêu, phường Thọ Quang. Nhà Bình — nhà cấp bốn, tường xây gạch trần không tô, mái tôn, sân nhỏ phơi lưới đánh cá (Bình là ngư dân — đánh cá gần bờ bằng thuyền thúng, nhưng cá ít — thu nhập ngư dân Thọ Quang giảm 40% trong mười năm do ô nhiễm và khai thác quá mức). Vợ Bình — chị Nguyễn Thị Hạnh, ba mươi tám tuổi — nằm trên giường, da vàng (vàng do suy thận — uremia), ống truyền dịch treo trên đinh đóng tường (truyền dịch tại nhà — rẻ hơn bệnh viện). Hai con — Bình Minh, mười hai tuổi (lớp 6), và Bình An, tám tuổi (lớp 2) — ngồi học bài trên nền nhà (không có bàn học — dùng ghế nhựa úp ngược làm bàn).

Bình thấy Châu — giật mình. Mặt cứng: "Mày đến đây làm gì? Tao nói rồi — đừng tháo bẫy."

"Anh Bình — em đến không phải chuyện bẫy. Em đến — vì chị Hạnh."

Bình — ngạc nhiên. Hạnh — ngồi dậy (khó nhọc, tay bám thành giường), nhìn Châu — không biết ai.

"Em là Châu — bác sĩ thú y GreenViet. Em không phải bác sĩ người — nhưng em biết: chị Hạnh cần chạy thận đều. Nếu anh Bình bị bắt vì bẫy thú rừng (Nghị định 64 — phạt tiền 100-300 triệu hoặc tù 2-5 năm) — ai nuôi chị Hạnh? Ai trả tiền chạy thận?"

Bình im — nhìn vợ. Hạnh nhìn chồng. Hai đứa con nhìn bố mẹ. Căn nhà im — chỉ có tiếng quạt trần kêu cọt kẹt (quạt cũ, cánh quạt cong, quay lệch).

"Mày nói — tao bị bắt? Kiểm lâm có bắt nổi tao? Mười hai thằng kiểm lâm — bốn nghìn hecta rừng — tao đặt bẫy chỗ nào kiểm lâm biết?"

"Anh — kiểm lâm có thể không bắt nổi. Nhưng camera trap — bắt được." Châu nói sự thật: GreenViet đang lắp đặt camera trap (camera bẫy ảnh — camera tự động, kích hoạt bằng cảm biến hồng ngoại khi có chuyển động, chụp ảnh + quay video — dùng trong nghiên cứu động vật hoang dã, nhưng cũng ghi được hình người đặt bẫy). Hai mươi camera — đặt rải rác khu vực Sơn Trà Tây (nơi bẫy nhiều nhất). Nếu camera chụp được Bình đặt bẫy — bằng chứng — khởi tố.

Bình — sợ. Không phải sợ Châu — sợ tù. Tù = không ai nuôi vợ, không ai nuôi con. Bẫy thú rừng: phạt 100-300 triệu (Bình không có — bán nhà cũng không đủ) hoặc tù 2-5 năm (nếu bẫy voọc — nhóm IB — tù 5-15 năm). Bình — ngư dân, không phải tội phạm — nhưng luật không phân biệt.

"Vậy — tao dừng bẫy. Nhưng — tiền đâu? Vợ tao — bốn triệu/tháng chạy thận. Cá — được một triệu. Thiếu ba triệu."

Châu đã chuẩn bị — không phải chuẩn bị tiền (GreenViet ngân sách 500 triệu/năm — không có khoản "trả cho lâm tặc dừng bẫy"). Mà chuẩn bị giải pháp: chuyển đổi sinh kế (livelihood conversion) — mô hình mà Châu học từ Borneo: ở Borneo, tổ chức bảo tồn trả lương cho cựu thợ săn (ex-hunter) để họ trở thành "community ranger" (kiểm lâm cộng đồng) — tuần tra rừng, tháo bẫy, báo cáo xâm phạm. Thợ săn hiểu rừng hơn ai hết — họ biết bẫy đặt ở đâu, vì chính họ đặt.

"Anh Bình — em có đề nghị: anh dừng bẫy — và làm community ranger cho GreenViet. Lương: năm triệu/tháng (cao hơn thu nhập bẫy + cá). Công việc: tuần tra rừng, tháo bẫy, báo cáo. Anh biết rừng — anh biết bẫy — anh là người phù hợp nhất."

"Mày — trả tao tiền — để tao tháo bẫy — bẫy mà tao đặt?"

"Đúng. Vì anh tháo bẫy nhanh hơn em — anh biết bẫy ở đâu, em phải tìm."

Bình cười — cười khẩy, nhưng cười. Đầu tiên Bình cười trước mặt Châu. Rồi: "Mày bị điên."

"Có thể. Nhưng — năm triệu/tháng — anh có muốn?"

Bình nhìn vợ — Hạnh gật (gật nhẹ — nhưng gật). Bình nhìn hai con — Minh và An nhìn lại, mắt tròn. Rồi: "Tao... thử."

"Thử" — trở thành hai năm. Bình — từ thợ săn thành community ranger — tháo nhiều bẫy hơn Châu (Bình biết rừng — biết đường mòn thú, biết chỗ nào thợ săn khác đặt, biết cách tìm bẫy giấu kỹ dưới lá — Châu đi cả ngày tìm được hai bẫy, Bình tìm được mười). Hai năm — Bình tháo hơn tám trăm bẫy. Và — không đặt thêm bẫy nào.

Vợ Bình — chị Hạnh — vẫn chạy thận. Nhưng GreenViet kết nối với quỹ từ thiện (Quỹ Hỗ trợ Bệnh nhân Nghèo Đà Nẵng) — hỗ trợ 50% chi phí chạy thận. Bình trả 50% còn lại — từ lương community ranger. Đủ. Không giàu — nhưng đủ. Và — hợp pháp.

Bình nói với Châu (sau sáu tháng làm ranger): "Châu ơi — hồi đầu tao ghét mày. Ghét — vì mày tháo bẫy tao, mày cắt đường sống tao. Nhưng giờ — tao hiểu: mày cắt đường sai — và cho tao đường đúng. Tao — thợ săn ba mươi năm — giờ tháo bẫy. Giống — con nghiện cai nghiện rồi đi tuyên truyền chống ma túy. Buồn cười — nhưng đúng."

"Anh Bình — không buồn cười. Dũng cảm. Thay đổi — khó hơn tiếp tục."

Bình — từ người dọa giết Châu — thành đồng nghiệp, thành bạn, thành "mắt rừng" (Bình biết rừng hơn bất kỳ kiểm lâm nào — vì Bình từng là kẻ phá rừng, giờ là người giữ rừng). Mười bảy community ranger — Châu và GreenViet tuyển dần trong hai năm (phần lớn: cựu thợ săn, ngư dân, phụ hồ — chuyển sang tuần tra rừng, tháo bẫy, hướng dẫn tour sinh thái). Mười bảy người — thay đổi cuộc đời — và thay đổi Sơn Trà.