Chương 5: Đàn Voọc Phục Hồi
Ba năm — từ 2022 đến 2025 — số bẫy trên Sơn Trà giảm 85% (từ trung bình 300 bẫy/năm xuống còn 45 — dữ liệu GreenViet 2025). Số voọc chết do bẫy: giảm từ 12 cá thể/năm (2021) xuống 1 cá thể/năm (2025). Quần thể voọc Sơn Trà: tăng từ 1.300 (2022) lên 1.520 (2025, ước tính — khảo sát mới nhất) — tăng 17% trong ba năm. Lần đầu tiên trong mười năm — quần thể voọc Sơn Trà tăng thay vì giảm.
Châu — ba năm — không chỉ tháo bẫy. Cô xây dựng hệ thống bảo tồn toàn diện cho voọc Sơn Trà, từ y tế đến nghiên cứu đến giáo dục.
Y tế: "Phòng khám voọc di động" (Mobile Douc Clinic) — không phải phòng khám cố định (không có kinh phí xây), mà ba lô cứu hộ + xe máy. Châu đào tạo bốn kiểm lâm viên cơ bản về sơ cứu động vật hoang dã (nhận diện triệu chứng, sơ cứu vết thương, cố định gãy xương tạm thời — để khi Châu không ở trên núi, kiểm lâm có thể sơ cứu voọc bị thương trước khi Châu đến). Trang thiết bị: mua dần từ quỹ tài trợ quốc tế (WWF Vietnam tài trợ 200 triệu đồng cho thiết bị y tế thú y; Primate Conservation Inc. — tổ chức Mỹ — tài trợ 5.000 USD cho camera trap + blow dart + thuốc gây mê). Ba năm — Châu cứu hộ ba mươi bốn con voọc (mười bảy con bẫy dây thép, tám con bị thương do ngã cây, năm con con mồ côi mẹ — nuôi tay rồi tái thả, bốn con bệnh — nhiễm trùng, ký sinh trùng). Ba mươi bốn con — ba mươi mốt con sống, ba con chết (tỉ lệ cứu sống: 91% — cao hơn trung bình quốc tế cho linh trưởng hoang dã: 70-75%).
Nghiên cứu: Châu thực hiện khảo sát quần thể voọc Sơn Trà đầu tiên có hệ thống (trước đây: ước tính bằng quan sát thủ công — không chính xác). Phương pháp: line transect survey (khảo sát tuyến — đi bộ theo tuyến cố định trong rừng, đếm và ghi nhận voọc nhìn thấy, dùng Distance sampling software tính mật độ và tổng quần thể) + camera trap (hai mươi camera, đặt tám mươi vị trí trong hai năm — 1.2 triệu ảnh — phân loại bằng AI (Wildlife Insights — platform Google cho camera trap data) + tình nguyện viên phân loại ảnh). Kết quả: bài báo khoa học "Population dynamics and conservation of red-shanked douc langur (Pygathrix nemaeus) in Sơn Trà Peninsula, Vietnam" — đăng trên tạp chí Primate Conservation (IUCN Primate Specialist Group — tạp chí uy tín nhất thế giới về bảo tồn linh trưởng), 2024. Bài báo đầu tiên — từ bác sĩ thú y trường huyện, bán bánh mì Hội An, thành tác giả trên tạp chí khoa học quốc tế.
Giáo dục: Châu tổ chức "Lớp học voọc" (Douc School) — chương trình giáo dục môi trường cho học sinh tiểu học quận Sơn Trà và Ngũ Hành Sơn. Mỗi tháng — một buổi (thứ Bảy sáng, hai giờ): Châu đến trường, mang theo ảnh voọc, video, và — đôi khi — lông voọc rụng (thu gom trong rừng — voọc thay lông, rụng tự nhiên). Trẻ con sờ lông voọc — mềm, mịn, xám-bạc — và ngạc nhiên: "Cô ơi, khỉ đẹp vậy sao?" "Không phải khỉ — voọc. Voọc đẹp hơn khỉ. Và voọc chỉ sống ở Sơn Trà — nhà của các em." Hai năm — 1.200 học sinh tham gia Douc School. Nhiều em — sau khi học — về nhà kể cho bố mẹ: "Bố ơi — voọc đẹp lắm — đừng bẫy nha bố."
Du lịch sinh thái: Châu hợp tác với Sở Du lịch Đà Nẵng và các công ty du lịch (Hai Phong Travel, Danang Eco Tour) xây dựng "Douc Watching Tour" — tour ngắm voọc Sơn Trà (tương tự gorilla trekking ở Rwanda — nhưng miễn phí/chi phí thấp, và voọc sống tự do — không trong lồng). Tour: bốn giờ sáng sớm (voọc hoạt động mạnh buổi sáng — ăn lá, di chuyển, chơi đùa), hướng dẫn viên là community ranger (cựu thợ săn — giờ dẫn tour, kể câu chuyện rừng), du khách quan sát voọc bằng ống nhòm (khoảng cách an toàn: 30 mét — không làm phiền voọc). Mỗi tour: 500.000 đồng/người (rẻ — gorilla trekking Rwanda: 1.500 USD/người), 30% doanh thu cho community ranger, 30% cho GreenViet, 40% cho công ty du lịch. Năm 2024: 2.000 lượt du khách — doanh thu tour: 1 tỷ đồng — tạo thu nhập cho mười bảy ranger và hỗ trợ quỹ bảo tồn.
Sơn Trà — từ "bán đảo bẫy" thành "bán đảo voọc." Và voọc — từ "con khỉ" (dân địa phương gọi) thành "nữ hoàng Sơn Trà" (báo chí đặt). Thương hiệu. Niềm tự hào. Và — sinh kế: du lịch voọc mang lại nhiều tiền hơn bẫy voọc. Bảo tồn = kinh tế — khi được thiết kế đúng.