Chương 4: Chợ giống lậu mọc ra từ chính lệnh cấm
Chợ giống lậu xuất hiện trước vụ mới chưa đầy một tháng.
Không phải một khu chợ thật.
Nó nằm trong cuộc gọi riêng, bao tải không nhãn và những chuyến xe chạy sớm.
Một củ giống dương tính không tự mọc chân đi sang ruộng khác.
Người mang nó đi.
Và người mang không phải lúc nào cũng là kẻ tham.
Nhiều người chỉ không có giống khác.
Quỹ hỗ trợ thay thế giống mới đủ khoảng bốn mươi phần trăm nhu cầu.
Nguồn phục tráng địa phương còn ít.
Giống cầu nối sạch hơn thì giá cao.
Một số hộ được ưu tiên.
Một số hộ không.
Những hộ không có hai lựa chọn:
Giảm diện tích.
Hoặc tìm củ giống ngoài hệ thống.
Người đầu tiên bị phát hiện là anh Sử ở An Hải.
Một đoàn kiểm tra thấy bao củ không có mã lô.
Anh nói mua từ người quen ở đảo.
Xét ngẫu nhiên có mẫu dương.
Cán bộ đề nghị xử phạt.
Tôi hỏi:
“Phạt xong củ đâu?”
“Tịch thu.”
“Ruộng của anh ấy?”
“Tự xoay.”
“Vậy những người khác đang giấu giống sẽ học gì?”
Cán bộ nhìn tôi.
“Học đừng vi phạm.”
“Hay học giấu kỹ hơn.”
Không khí căng.
Tôi không phản đối luật.
Đưa vật liệu giống nhiễm qua vùng quản lý rõ ràng làm tăng rủi ro chung.
Nhưng một chương trình chỉ có phạt mà không có đường đổi giống sẽ đẩy giao dịch xuống tối.
Tôi đề nghị một giai đoạn ân hạn ngắn:
Ai đang giữ giống không có hồ sơ có thể mang tới điểm đổi trong hai tuần.
Không phạt hành vi sở hữu trước khi khai.
Mẫu được test.
Nếu phù hợp, vào hệ kiểm soát.
Nếu nhiễm, được đổi theo khả năng quỹ và ghi nhận nhu cầu.
Sau thời hạn, việc lưu thông lén mới áp chế tài rõ hơn.
Một cán bộ nói:
“Khác gì thưởng người vi phạm?”
Tôi đáp:
“Mục tiêu của mình là giảm bệnh hay tối đa số người bị phạt?”
Ông không vui.
Nhưng câu hỏi cần được hỏi.
Chương trình đổi giống được gọi bằng cái tên dân tự đặt:
“Đổi củ không hỏi chuyện cũ.”
Tôi ghét tên vì nghe như che giấu.
Cha tôi nói:
“Dân hiểu là được.”
Trong tuần đầu, chỉ 17 hộ tới.
Ngày cuối, gần 90.
Người ta chờ xem có ai bị phạt thật không rồi mới tin.
Những bao giống được mang ra làm tôi giật mình.
Có lô cất từ hai năm trước.
Có lô mua từ đất liền không rõ nguồn.
Có lô của dòng địa phương mà chúng tôi tưởng đã mất.
Không phải tất cả đều bệnh.
Một số sample âm qua quy trình xác nhận và trở thành nguồn bổ sung cho chương trình bảo tồn sau khi đánh giá thêm.
Nếu chỉ tịch thu và tiêu hủy không phân biệt, chúng tôi có thể đã bỏ cả vật liệu hữu ích.
Nhưng giai đoạn ân hạn cũng bị lợi dụng.
Một thương lái gom củ giá rẻ từ ngoài rồi định đưa vào chương trình đổi để nhận giống sạch có giá trị cao hơn.
Hệ thống phát hiện vì số lượng không phù hợp diện tích đăng ký.
Người trong huyện nói:
“Thấy chưa, mềm là bị lợi dụng.”
Đúng.
Bất kỳ chính sách hỗ trợ nào cũng có người thử lợi dụng.
Câu hỏi không phải vì thế mà bỏ hỗ trợ.
Phải thiết kế kiểm tra.
Chúng tôi giới hạn đổi theo diện tích, lịch sử canh tác và hồ sơ hộ.
Không mua lại củ bằng tiền mặt nên giảm động cơ nhập ngoài.
Các trường hợp lớn bất thường phải xác minh nguồn.
Không hoàn hảo.
Nhưng đủ để chương trình không biến thành kênh arbitrage.
Cùng lúc, tôi nhận ra từ “giống sạch” đang bị dùng quá rộng.
Một số người bán ngoài đảo bắt đầu dán nhãn:
“Tỏi giống sạch bệnh 100%.”
Không có test.
Không hồ sơ.
Chỉ vì thị trường đang trả thêm tiền cho chữ sạch.
Tôi yêu cầu hợp tác xã không dùng “100% sạch bệnh” ngay cả với nguồn đã kiểm.
“Sao không? Mình xét rồi.”
“Xét một chương trình làm giảm rủi ro và xác nhận một số tác nhân trong phạm vi test.”
“Không chứng minh củ miễn mọi bệnh, mọi thời điểm.”
Marketing của hợp tác xã than:
“Cậu làm gì cũng không cho nói mạnh.”
“Đúng.”
Chúng tôi dùng:
“Nguồn giống đã qua chương trình kiểm tra và nhân giống kiểm soát theo tiêu chí công bố.”
Dài.
Nhưng chữ “sạch” không được biến thành bùa.
Vụ mới bắt đầu.
Cha tôi trồng nguồn phục tráng ở một khu riêng.
Ông dán bảng mã lô ngay đầu ruộng dù ban đầu chê giấy tờ.
Tôi trêu:
“Ba giờ làm nông kiểu phòng lab rồi.”
“Để khỏi bị con hỏi củ ni từ mô.”
Ông cười.
Hai tháng sau, một số ruộng dùng giống đã kiểm vẫn xuất hiện cây có triệu chứng.
Tin lan rất nhanh:
“Giống sạch cũng bệnh.”
Những người từng phản đối chương trình nói:
“Thấy chưa. Bỏ giống cha ông rồi cuối cùng cũng vậy.”
Tôi tới ruộng.
Không vội đổ cho giống.
Lấy mẫu.
Kiểm côn trùng.
Hỏi lịch ruộng.
Và phát hiện bài học tiếp theo đang chờ.
Nguồn giống tốt không thể cứu một hệ thống nếu sau khi trồng, cây lại sống trong đúng mạng lưới truyền bệnh cũ.