Chương 4: Chợ giống lậu mọc ra từ chính lệnh cấm
Chợ giống lậu xuất hiện khi vụ mới còn chưa đầy một tháng nữa. Nó không phải một khu chợ thật có lều bạt, có người rao. Nó nằm trong những cuộc điện thoại nói nhỏ, những bao tải không nhãn mác và những chuyến xe chạy từ lúc trời còn tối mịt. Một củ giống dương tính không tự mọc chân đi sang ruộng khác; có người mang nó đi. Và người mang không phải lúc nào cũng là kẻ tham lam. Nhiều người chỉ đơn giản là không còn giống nào khác.
Dù đã được bổ sung thêm một đợt, quỹ hỗ trợ thay giống mới đủ khoảng bốn mươi phần trăm nhu cầu. Nguồn phục tráng địa phương còn quá ít, giống cầu nối sạch hơn thì giá cao. Một số hộ được ưu tiên, một số thì không, và những hộ không được ưu tiên chỉ còn hai lựa chọn: thu hẹp diện tích, hoặc tìm củ giống bên ngoài hệ thống.
Người đầu tiên bị phát hiện là anh Sử ở An Hải. Đoàn kiểm tra bắt gặp mấy bao củ không có mã lô xếp sau nhà kho của anh. Anh khai mua từ người quen trên đảo, giá rẻ hơn gần một nửa. Xét nghiệm ngẫu nhiên vài mẫu thì có mẫu dương tính.
Tôi tới nơi khi đoàn kiểm tra đang lập biên bản. Vợ anh Sử ngồi bệt dưới hiên, bế đứa con nhỏ, mắt đỏ hoe. Anh Sử đứng cạnh mấy bao tỏi, hai tay buông thõng, cứ nhắc đi nhắc lại một câu: “Không có giống thì lấy chi mà trồng.”
Cán bộ trưởng đoàn đề nghị xử phạt. Tôi hỏi: “Phạt xong thì củ đi đâu?”
“Tịch thu.”
“Còn ruộng của anh ấy?”
“Tự xoay.”
“Vậy những người khác đang giấu giống sẽ học được gì từ chuyện này?”
Ông cán bộ nhìn tôi. “Học là đừng vi phạm.”
“Hay học cách giấu kỹ hơn?”
Không khí trong sân căng như dây đàn. Tôi không phản đối luật. Đưa vật liệu giống nhiễm bệnh qua vùng quản lý rõ ràng là làm tăng rủi ro cho tất cả. Nhưng một chương trình chỉ có phạt mà không có đường đổi giống sẽ đẩy mọi giao dịch xuống bóng tối, nơi chúng tôi không còn nhìn thấy gì nữa.
Tối hôm đó, trong cuộc họp ở hợp tác xã, tôi đề nghị một giai đoạn ân hạn ngắn. Trong vòng hai tuần, ai đang giữ giống không có hồ sơ đều có thể mang tới điểm đổi; không phạt hành vi sở hữu trước thời điểm tự khai. Mẫu sẽ được xét nghiệm: nếu phù hợp thì đưa vào hệ thống kiểm soát, nếu nhiễm thì được đổi theo khả năng của quỹ và ghi nhận nhu cầu còn thiếu. Hết thời hạn ấy, việc lưu thông giống lén lút mới bị áp chế tài nghiêm khắc hơn.
“Thế thì khác gì thưởng cho người vi phạm?” một cán bộ phản bác.
“Mục tiêu của mình là giảm bệnh, hay là phạt được càng nhiều người càng tốt?” tôi hỏi lại.
Ông không vui, nhưng câu hỏi ấy cần được đặt ra. Sau hai buổi họp kéo dài tới khuya, huyện chấp thuận giai đoạn ân hạn. Phần anh Sử, số củ nhiễm vẫn bị thu giữ, nhưng anh được ghi tên vào danh sách đổi giống đầu tiên.
Chương trình đổi giống nhanh chóng mang một cái tên do chính người dân đặt: “Đổi củ không hỏi chuyện cũ.” Tôi ghét cái tên ấy vì nghe như thể đang che giấu điều gì. Cha tôi chỉ nói: “Dân hiểu là được.”
Tuần đầu tiên, điểm đổi giống đặt ở sân hợp tác xã gần như vắng tanh. Chỉ có 17 hộ tới, ai cũng đến lúc sẩm tối, đội nón sụp xuống, khai báo xong là về ngay. Tôi ngồi sau chiếc bàn nhựa với cuốn sổ đăng ký, nhìn từng chiếc xe máy chạy ngang qua cổng rồi chạy luôn, không rẽ vào. Người ta đang chờ xem có ai bị phạt thật không.
Không ai bị phạt. Tin ấy lan đi theo cách mọi tin tức trên đảo vẫn lan: qua quán cà phê đầu bến, qua đám giỗ, qua nhóm Zalo của xóm. Đến ngày cuối cùng, gần 90 hộ xếp hàng từ sáng sớm, bao tải chất cao đến mức chúng tôi phải mượn thêm hai gian kho bên cạnh.
Những bao giống được mang ra làm tôi giật mình. Có lô cất từ hai năm trước, củ đã teo tóp. Có lô mua từ đất liền không rõ nguồn gốc. Lại có cả những lô thuộc dòng địa phương mà chúng tôi tưởng đã mất. Một bà cụ ở Lý Hải mở túi vải ra, bên trong là mấy chục củ nhỏ xíu, vỏ tím nhạt. “Của ông nhà tôi giữ,” bà nói. “Ông mất rồi, tôi không dám trồng mà cũng không nỡ bỏ.”
Không phải tất cả đều nhiễm bệnh. Một số mẫu cho kết quả âm tính qua quy trình xác nhận, và sau khi đánh giá thêm, chúng trở thành nguồn bổ sung cho chương trình bảo tồn, trong đó có túi tỏi vỏ tím của bà cụ. Nếu chỉ tịch thu rồi tiêu hủy không phân biệt, chúng tôi đã có thể vứt bỏ cả những vật liệu quý giá như thế.
Nhưng giai đoạn ân hạn cũng bị lợi dụng. Một thương lái gom củ giá rẻ từ bên ngoài, định đưa vào chương trình đổi để nhận về giống sạch có giá trị cao hơn. Hệ thống phát hiện ra vì số lượng anh ta mang tới lớn gấp mấy lần diện tích đã đăng ký. Khi bị hỏi, anh ta lúng túng nói là gom giúp bà con trong xóm, nhưng không đưa ra được tên hộ nào.
“Thấy chưa, mềm mỏng là bị lợi dụng ngay,” một người trong huyện nói.
Đúng vậy. Chính sách hỗ trợ nào cũng sẽ có người tìm cách lợi dụng, nhưng câu trả lời không phải là bỏ hỗ trợ, mà là thiết kế cách kiểm tra. Chúng tôi giới hạn lượng đổi theo diện tích, lịch sử canh tác và hồ sơ của từng hộ. Chương trình không mua lại củ bằng tiền mặt, nên giảm hẳn động cơ nhập hàng ngoài vào. Những trường hợp có số lượng lớn bất thường phải được xác minh nguồn. Không hoàn hảo, nhưng đủ để chương trình không biến thành một kênh trục lợi chênh lệch giá.
Cùng lúc đó, tôi nhận ra hai chữ “giống sạch” đang bị dùng quá rộng rãi. Vài người bán ngoài đảo bắt đầu dán nhãn “Tỏi giống sạch bệnh 100%”, không xét nghiệm, không hồ sơ, chỉ vì thị trường đang sẵn sàng trả thêm tiền cho chữ “sạch”. Tôi yêu cầu hợp tác xã không dùng cụm “100% sạch bệnh”, kể cả với nguồn đã kiểm tra.
“Sao lại không? Mình xét rồi mà,” anh phụ trách bán hàng của hợp tác xã thắc mắc.
“Xét nghiệm trong một chương trình chỉ làm giảm rủi ro và xác nhận được một số mầm bệnh trong phạm vi đã kiểm. Nó không chứng minh củ miễn nhiễm mọi bệnh, ở mọi thời điểm.”
Anh thở dài. “Cậu làm gì cũng không cho nói mạnh.”
“Đúng.”
Cuối cùng chúng tôi in trên bao: “Nguồn giống đã qua chương trình kiểm tra và nhân giống kiểm soát theo tiêu chí công bố.” Dài dòng, nhưng chữ “sạch” không được phép biến thành bùa hộ mệnh.
Vụ mới bắt đầu. Cha tôi trồng nguồn phục tráng ở một khu riêng, và ông tự tay cắm tấm bảng ghi mã lô ngay đầu ruộng, dù trước đó vẫn chê giấy tờ rườm rà. Tôi trêu: “Ba giờ làm nông kiểu phòng lab rồi đó.”
“Để khỏi bị con hỏi củ ni từ mô ra,” ông đáp, rồi cười, nếp nhăn nơi khóe mắt xô lại.
Hai tháng sau, một số ruộng dùng giống đã kiểm tra lại xuất hiện những cây có triệu chứng. Tin đồn lan rất nhanh: “Giống sạch cũng bệnh.” Những người từng phản đối chương trình được dịp lên tiếng: “Thấy chưa, bỏ giống của cha ông rồi cuối cùng cũng vậy thôi.”
Tôi chạy thẳng ra ruộng, không vội đổ lỗi cho giống. Tôi lấy mẫu, kiểm tra côn trùng, hỏi kỹ lịch canh tác của từng thửa. Và tôi nhận ra bài học tiếp theo đang chờ sẵn ở đó: nguồn giống tốt không thể cứu cả một hệ thống, nếu sau khi xuống ruộng, cây lại sống giữa đúng mạng lưới truyền bệnh cũ.