Chương 10: Ca Trực Đêm
Một năm sau ngày rời BV Nhân Dân, Minh Đức vẫn giữ thói quen trực đêm mỗi tuần một lần. Nhân viên bảo ông không cần, viện đã có đội trực đủ. Ông chỉ cười: "Người lập luật phải thỉnh thoảng đứng ở nơi luật chạm vào người bệnh." Đêm trực giúp ông nghe những điều ban ngày bị lịch họp che mất: tiếng người nhà thở dài trước quầy viện phí, tiếng điều dưỡng dỗ bệnh nhân già, tiếng bác sĩ trẻ gọi hội chẩn vì không muốn quyết định một mình.
Đêm ấy mưa lớn. Gần một giờ sáng, xe cấp cứu đưa vào một người đàn ông bị thủng dạ dày, sốc nhẹ. Người nhà là cô con gái khoảng hai mươi tuổi, áo mưa rách, tay ôm túi giấy tờ ướt. Cô run rẩy hỏi: "Bác sĩ ơi, nhà con chỉ còn sáu triệu. Ba con có được mổ không?" Câu hỏi ấy đưa Minh Đức về đúng đêm phong bì đầu tiên, về hành lang BV Nhân Dân, về cậu thanh niên sợ mất mẹ.
Ông đặt tay lên vai cô. "Ba con được mổ vì ông ấy cần mổ. Tiền tính sau, có quỹ hỗ trợ và phương án trả dần. Bây giờ con ký giấy, rồi ngồi xuống uống nước."
Ca mổ kéo dài đến gần bốn giờ. Bác sĩ trực chính là một người trẻ, Minh Đức chỉ đứng hỗ trợ. Khi đường khâu cuối cùng hoàn tất, ông thấy tay mình hơi mỏi. Tuổi tác không nói dối. Nhưng ông cũng thấy trong phòng mổ này không còn mùi sợ hãi của phong bì. Có áp lực chuyên môn, có mồ hôi, có sai số phải kiểm soát, nhưng không có câu hỏi bệnh nhân đã "biết điều" chưa.
Ra khỏi phòng mổ, cô con gái đứng bật dậy. Minh Đức báo ca mổ tạm ổn. Cô khóc, lục túi lấy ra một phong bì đã ướt mép. Có lẽ ai đó ngoài kia vẫn dặn cô phải đưa. Cả hành lang im. Bác sĩ trẻ nhìn Minh Đức, chờ xem ông làm gì. Ông nhận phong bì, mở ra trước mặt cô. Bên trong là sáu triệu đồng, toàn tiền lẻ.
Ông không trả lại ngay. Ông đưa cô đến quầy thu ngân, cùng nhân viên lập phiếu tạm ứng đúng sáu triệu, in hóa đơn, ghi phần còn lại chuyển quỹ hỗ trợ xét duyệt. Sau đó ông nói: "Con không đưa riêng cho bác sĩ. Con đóng viện phí cho ba. Khác nhau nhiều lắm."
Cô gái ôm hóa đơn vào ngực, khóc nấc. Minh Đức không thấy mình chiến thắng. Ông chỉ thấy một mắt xích nhỏ được đặt đúng chỗ. Cùng là tiền từ tay người nhà bệnh nhân, nhưng đi qua ánh sáng thì nó không còn là nỗi nhục.
Gần sáng, ông ngồi ở phòng trực, ăn nửa hộp cơm nguội. Lan đem vào hai quả cam, giống hệt đêm năm nào. "Người nhà bệnh nhân thủng dạ dày gửi quầy chung," chị nói. "Có biên nhận quà tặng rồi." Minh Đức bật cười, bóc cam chia cho bác sĩ trẻ. Vị cam vẫn chua, vẫn làm ông nhớ vì sao mình bắt đầu.
Minh An ghé viện lúc sáu giờ, thấy cha đang ghi hồ sơ. Cô hỏi ông có mệt không. Ông nói có. Cô hỏi có đáng không. Ông nhìn qua cửa kính, nơi cô con gái bệnh nhân ngủ gục trên ghế chờ, tay vẫn nắm hóa đơn. "Đáng," ông đáp. "Vì hôm nay có một người biết rằng bệnh viện không phải cái chợ đêm của nỗi sợ."
Buổi sáng, mặt trời lên sau cơn mưa. Bảng "Không nhận phong bì" trước cửa viện ướt nước nhưng vẫn rõ chữ. Minh Đức đứng nhìn nó một lúc rồi bước vào vòng khám mới. Ông không còn là trưởng khoa của bệnh viện lớn nhất tỉnh. Ông cũng không cần danh xưng ấy nữa. Ông là một bác sĩ trong một viện nhỏ đang học cách sạch và ấm mỗi ngày.
Ngoài sân, một cụ bà xuất viện chắp tay cảm ơn. Minh Đức đỡ tay cụ xuống, nói câu ông đã nói hàng trăm lần nhưng chưa bao giờ thấy cũ: "Cụ về uống thuốc đúng giờ, tái khám đúng hẹn. Đó là cách cảm ơn tốt nhất." Cụ cười, con cháu cười. Tiếng cười ấy đi qua hành lang sáng, chạm vào những bức tường còn mới sơn, rồi ở lại trong lòng những người trực đêm.
Minh Đức quay về phòng mổ khi chuông cấp cứu lại reo. Nghề y không cho ai kết thúc bằng một bài diễn văn đẹp. Nó gọi người ta trở lại bằng tiếng bánh xe băng ca, bằng hơi thở yếu, bằng bàn tay người nhà níu áo blouse. Và ông, sau tất cả những lần bị cô lập, bị bôi nhọ, bị ép nghỉ, vẫn bước nhanh về phía tiếng gọi ấy. Vì ông hiểu phẩm giá của bác sĩ không nằm ở chiếc phong bì bị từ chối một lần, mà ở việc ngày nào cũng từ chối biến nỗi đau của người khác thành cơ hội cho mình.
Sau ca trực ấy, Minh Đức viết thêm một dòng vào sổ tay treo trong phòng bác sĩ: "Đừng để bệnh nhân phải dùng phong bì như ngôn ngữ duy nhất để cầu cứu." Dòng chữ nhanh chóng được chụp lại, nhưng ông không quan tâm chuyện nó có lan không. Điều ông quan tâm là sáng hôm sau, bác sĩ trẻ trực cùng ông tự đề xuất làm tờ hướng dẫn cho người nhà cấp cứu, giải thích ngay từ cửa rằng thứ cần chuẩn bị là giấy tờ, số điện thoại, thông tin bệnh nền, không phải tiền lót tay.
Minh Đức ký duyệt bản hướng dẫn, rồi yêu cầu in bằng chữ lớn đặt ở phòng cấp cứu. Ông biết một đêm đẹp không đủ đổi đời. Nhưng mỗi quy trình đúng sinh ra từ một tình huống thật sẽ làm cái đúng dễ lặp lại hơn. Khi cái đúng không còn phụ thuộc vào một người hùng mệt mỏi, nó mới có cơ hội sống lâu hơn người đã khởi xướng.