Chương 9: Bệnh Viện Minh Đức Ra Đời
Sáu tháng sau, Viện Minh Đức không còn là tòa nhà cũ phải chống dột bằng xô nhựa. Nhờ khoản vay được trả đúng hạn và các hợp đồng bảo hiểm minh bạch, viện mở thêm khu hồi sức, phòng chẩn đoán hình ảnh và một quầy công tác xã hội đúng nghĩa. Nhưng Minh Đức từ chối gọi nơi đó là bệnh viện lớn. Ông nói lớn nhỏ không đo bằng số tầng, mà bằng việc bệnh nhân nghèo có dám bước vào hay không.
Ngày khánh thành khu mới, nhiều người đề nghị tổ chức long trọng. Minh Đức chỉ mời nhân viên, một số bệnh nhân cũ và đại diện địa phương. Băng rôn treo trước cửa rất đơn giản: "Minh bạch để người bệnh bớt sợ." Không có múa lân, không có phát biểu dài. Người cắt băng cùng ông là cụ bà bán vé số từng hứa tái khám và bé trai mổ ruột thừa ngày đầu viện đông khách. Cụ bà cầm kéo run run, cười đến mất cả mắt.
Bảng giá mới vẫn treo ở cửa, nhưng bên cạnh có thêm bảng quỹ hỗ trợ cập nhật mỗi tháng. Thu bao nhiêu, chi cho ai, còn lại bao nhiêu, tất cả đều công khai. Có người bảo làm vậy dễ bị soi. Lan đáp: "Mình lập viện này để được soi." Câu nói ấy lan trong nhân viên như một tiêu chuẩn. Ai nhập kho thuốc phải ký hai người. Ai tư vấn gói mổ phải ghi rõ lựa chọn rẻ hơn nếu phù hợp. Ai nhận quà của bệnh nhân phải đưa vào sổ chung.
Không phải mọi thứ đều đẹp. Có bác sĩ mới nghỉ sau hai tháng vì thấy quy định quá gò bó. Có bệnh nhân bực vì không được ưu tiên dù quen người trong viện. Có nhà cung cấp gợi ý chiết khấu ngoài hợp đồng, bị Minh Đức từ chối thì quay sang nói viện khó làm ăn. Mỗi lần như vậy, ông đều họp ngắn, nhắc lại lý do ban đầu. "Chúng ta không chống tiền. Chúng ta chống tiền đi đường tối."
BV Nhân Dân sau biến cố bắt đầu cải tổ. Hải bị miễn nhiệm, một giám đốc mới được bổ nhiệm. Khải gửi cho Minh Đức bản quy trình chống phong bì đang thử nghiệm và xin góp ý. Minh Đức sửa rất kỹ, không giữ thù. Lan nhìn ông đọc tài liệu của nơi từng ép mình nghỉ, lắc đầu: "Thầy đúng là hết thuốc." Ông cười: "Nếu họ sửa thật, bệnh nhân được lợi. Mình đâu lập viện để độc quyền tử tế."
Một buổi chiều, đoàn sinh viên y đến tham quan Viện Minh Đức. Minh An, con gái ông, giờ là bác sĩ nội trú, dẫn nhóm đi qua phòng khám, phòng mổ, quầy tài chính. Một sinh viên hỏi Minh Đức: "Thầy nghĩ bác sĩ nghèo thì có giữ được y đức không?" Câu hỏi thật đến mức cả phòng im.
Ông trả lời chậm: "Bác sĩ cũng cần sống tử tế bằng lương. Một hệ thống bắt bác sĩ nghèo rồi mắng họ tham là hệ thống giả đạo đức. Nhưng nghèo không phải giấy phép để bán nỗi sợ của bệnh nhân. Vì vậy muốn sạch lâu dài, phải xây cơ chế: lương rõ, giá rõ, quỹ rõ, kiểm tra rõ. Đạo đức cá nhân quan trọng, nhưng không đủ nếu đặt nó trong một cái bẫy."
Sinh viên ghi chép rất nhanh. Minh Đức nhìn những gương mặt trẻ và nhớ Khải của ngày xưa, nhớ chính mình lúc mới vào nghề. Ông không muốn các em lớn lên bằng sự vỡ mộng. Ông muốn các em biết nghề y sẽ làm mình mệt, nghèo hơn vài lựa chọn khác, đau lòng hơn rất nhiều nghề khác, nhưng nếu giữ được bàn tay sạch và trái tim ấm, mỗi ca bệnh qua khỏi sẽ trả lại một thứ không đồng tiền nào mua được.
Tối hôm đó, viện nhận một ca cấp cứu từ tai nạn xe máy. Máu chảy nhiều, người nhà hoảng loạn, một người theo thói quen dúi phong bì vào tay bác sĩ trực. Bác sĩ trẻ trả lại, chỉ vào bảng hướng dẫn, giọng rất nhẹ: "Anh giữ tiền mua thuốc. Chúng tôi lo chuyên môn." Minh Đức đứng ở cuối hành lang, nghe câu ấy, không bước vào. Ông biết một nơi thật sự ra đời không phải khi bảng hiệu được treo, mà khi người trong đó tự nói đúng câu cần nói dù không có ông đứng cạnh.
Viện Minh Đức cũng lập một hội đồng bệnh nhân nhỏ, gồm người từng điều trị, người nhà, đại diện công tác xã hội và một luật sư tình nguyện. Mỗi quý họ ngồi với ban điều hành để nói những điều nhân viên không tự thấy: nhà vệ sinh tầng hai hay hết giấy, giờ hẹn tái khám còn dồn, bác sĩ đôi khi dùng thuật ngữ khó hiểu, bảo vệ chưa hướng dẫn người già rõ ràng. Có góp ý làm nhân viên chạnh lòng, nhưng Minh Đức yêu cầu cảm ơn trước khi giải thích.
"Người ta đã khỏi bệnh còn quay lại góp ý là may cho mình," ông nói. "Nếu họ im lặng rồi đi chỗ khác, mình mới mất." Nhờ hội đồng ấy, viện bớt tự mãn khi được khen trên mạng. Minh Đức sợ nhất ngày mọi người bắt đầu tin mình tử tế sẵn rồi không cần kiểm tra nữa. Một nơi sạch không phải nơi không có bụi, mà là nơi ngày nào cũng chịu quét.
Trong ngày khánh thành, Minh Đức dẫn nhân viên mới đến xem căn phòng cũ từng bị dột. Ông giữ lại một mảng tường chưa sơn, bên cạnh treo ảnh ngày đầu chỉ có bốn bệnh nhân. "Đừng quên mình từng nhỏ," ông nói. "Người quên lúc mình nhỏ thường bắt đầu coi thường người yếu hơn mình."