Chương 1: Phong Bì Bị Trả Lại
Ca cấp cứu nhập viện lúc hai giờ mười bảy phút sáng. Một phụ nữ bốn mươi sáu tuổi vỡ ruột thừa, sốt cao, bụng cứng như mặt trống, người nhà chạy sau băng ca vừa khóc vừa gọi bác sĩ. Trần Minh Đức đang trực ngoại tổng quát. Ông đã năm mươi hai tuổi, tóc muối tiêu, mắt sâu vì thiếu ngủ, nhưng khi bước vào phòng cấp cứu, giọng vẫn bình tĩnh như dao mổ vừa được khử trùng.
"Chuẩn bị phòng mổ. Công thức máu, điện giải, kháng sinh ngay. Người nhà ký cam kết, đừng để bệnh nhân chờ."
Con trai bệnh nhân kéo ông ra góc hành lang, dúi vào túi áo ông một phong bì dày. Cậu ta run đến mức lời nói vỡ vụn: "Bác sĩ cứu mẹ cháu. Nhà cháu có nhiêu đây. Nếu thiếu cháu vay thêm." Minh Đức lấy phong bì ra, đặt lại vào tay cậu. "Tiền này giữ để mua thuốc sau mổ. Mẹ cậu cần bác sĩ, không cần hối lộ."
Cậu thanh niên sững người. Hai điều dưỡng quay đi, như thể cảnh ấy quá quen nhưng vẫn quá nguy hiểm để nhìn thẳng. Ở BV Nhân Dân, người ta không gọi phong bì là hối lộ. Người ta gọi nó là "tấm lòng", "cà phê", "biết điều". Ai nhận thì sống yên, ai không nhận thì làm người khác khó chịu. Minh Đức đã làm khó chịu cả bệnh viện suốt mười lăm năm.
Ca mổ kéo dài hơn hai giờ. Ruột thừa đã hoại tử, ổ bụng nhiễm trùng nặng. Minh Đức đứng chính, tay chắc, lời ngắn. Khi bệnh nhân qua cơn nguy, ông ra ngoài báo cho gia đình. Cậu con trai òa khóc, quỳ xuống ngay giữa hành lang. Minh Đức đỡ cậu dậy. "Đừng quỳ. Về pha cho mẹ cốc nước ấm khi bà tỉnh."
Sáng hôm sau, câu chuyện phong bì bị trả lại lan khắp khoa. Người khen nhỏ, người chê lớn. Một bác sĩ trẻ nói nửa đùa nửa thật: "Thầy trả thì thầy cao đẹp, tụi em nhận lại thành xấu xa hết." Minh Đức nhìn cậu ta rất lâu. "Nếu em thấy xấu, có nghĩa em vẫn còn biết ranh giới."
Đến mười giờ, giám đốc bệnh viện Nguyễn Văn Hải gọi ông lên phòng. Phòng giám đốc rộng, có máy lạnh thơm mùi tinh dầu, tường treo bằng khen và ảnh bắt tay lãnh đạo. Hải trẻ hơn Minh Đức gần mười tuổi, áo blouse luôn trắng đến lạnh. Ông ta không mời ngồi ngay, chỉ chỉ vào ghế sau khi để Minh Đức đứng đủ lâu.
"Anh Đức, tôi nghe chuyện đêm qua."
"Bệnh nhân ổn."
"Tôi không nói bệnh nhân. Tôi nói cách anh làm mọi người khó xử." Hải gõ ngón tay lên bàn. "Anh trả phong bì trước mặt nhân viên, người nhà. Anh muốn truyền thông biết bệnh viện này có phong bì à?"
Minh Đức bình thản: "Nếu sợ người ta biết, tốt nhất là đừng để nó tồn tại."
Không khí trong phòng lạnh xuống. Hải tựa lưng, nụ cười mỏng như lưỡi dao cùn. "Anh giỏi chuyên môn, tôi công nhận. Nhưng bệnh viện là tập thể. Tập thể cần hòa khí. Anh cứ làm như mình là người sạch duy nhất, anh khiến anh em mất đoàn kết."
"Tôi không nhận tiền của người đang sợ mất mẹ. Nếu chuyện đó làm mất đoàn kết, đoàn kết ấy đáng xem lại."
Hải đóng tập hồ sơ trước mặt. "Anh nên nghỉ vài ngày. Suy nghĩ về thái độ của mình."
Minh Đức đứng dậy. Ông không cãi thêm. Người từng cầm dao trong ổ bụng nhiễm trùng hiểu có những vết mủ phải rạch đúng lúc, nhưng cũng có lúc cần để nó tự gom lại cho rõ. Khi ông bước ra, cô thư ký nhìn ông bằng ánh mắt vừa thương vừa sợ. Dọc hành lang, tiếng xe đẩy, tiếng máy monitor, tiếng người nhà gọi bác sĩ vẫn vang lên. Bệnh viện bên ngoài vẫn chạy, nhưng bên trong Minh Đức, một điều gì đó đã nứt.
Tối đó, người phụ nữ được cứu tỉnh lại. Cậu con trai tìm ông, đưa một túi cam thay cho phong bì. "Bác sĩ bảo giữ tiền mua thuốc, nhà cháu mua cam bằng tiền lẻ còn lại. Cái này bác sĩ nhận được không?" Minh Đức nhận hai quả, không nhận cả túi. Ông đặt một quả lên bàn trực, bóc một quả chia cho điều dưỡng. Vị cam chua, nhưng trong cổ họng ông lại ngọt. Đó là thứ biết ơn không làm người bệnh nghèo thêm.
Trước khi hết ca, Minh Đức đi một vòng qua phòng hậu phẫu. Người phụ nữ vừa mổ còn mê, cậu con trai ngồi bên ngoài ôm túi thuốc như ôm vật cứu mạng. Cậu đứng dậy khi thấy ông, lúng túng hỏi có cần mua thêm gì không. Minh Đức chỉ vào tờ hướng dẫn chăm sóc sau mổ, đọc từng mục với cậu: sốt bao nhiêu phải báo, đau thế nào là bất thường, ăn uống ra sao. Ông nói chậm vì biết người nhà sau cơn sợ thường nghe mà không giữ được gì trong đầu.
Ở cuối hành lang, hai bác sĩ nội trú nhìn cảnh ấy. Một người thì thầm rằng thầy Đức làm vậy mất thời gian quá, bệnh viện đông thì ai cũng giải thích kỹ sao nổi. Minh Đức nghe thấy nhưng không quay lại. Khi đi ngang qua họ, ông chỉ nói: "Mười phút giải thích có thể tiết kiệm một lần cấp cứu lại. Đừng xem sự rõ ràng là xa xỉ." Câu ấy làm hai người im. Với ông, tử tế không phải là nụ cười treo poster, mà là chịu khó nói cho người đang sợ hiểu được chuyện gì xảy ra với thân nhân họ.
Trước khi rời phòng hậu phẫu, ông ghi thêm một dòng vào hồ sơ: người nhà đã được giải thích đầy đủ, không có chi phí ngoài hóa đơn. Một dòng nhỏ, nhưng với ông, đó là cách khóa lại cánh cửa mà phong bì thường lách vào.