Chương 4: Một Tranh Chấp Tác Giả Không Được Xử Bằng Bài Bóc Phốt

Nguyễn Hải Đăng không muốn một bài bóc phốt. Điều đầu tiên nghiên cứu sinh ấy nói khi ngồi xuống đối diện Lý Minh Châu trong quán cà phê gần trường cũ là: “Em chỉ muốn biết em có quyền từ chối cách sắp xếp tên tác giả này không.”

Châu đã chuẩn bị tinh thần nghe một câu chuyện “thầy cướp bài của trò”. Thực tế phức tạp hơn thế. Đăng có một bản thảo gần hoàn chỉnh về một vấn đề kinh tế lượng ứng dụng, và PGS Mạnh là người hướng dẫn. Mạnh đã góp phần định hướng câu hỏi nghiên cứu ban đầu, gợi ý một số tài liệu, phản biện chiến lược định dạng mô hình ở giai đoạn đề cương và giúp kết nối để có quyền truy cập dữ liệu. Nhưng bản thảo hiện tại do Đăng viết phần lớn, Đăng tự chạy phân tích, còn Mạnh chỉ nhận xét rải rác.

“Thầy yêu cầu tên thầy đứng đầu,” Đăng nói, mắt nhìn xuống ly nước chưa uống ngụm nào.

“Trong ngành em, quy ước tác giả thứ nhất là thế nào?”

“Thường là người dẫn dắt bài báo.”

“Người hướng dẫn có thể là đồng tác giả nếu đóng góp đủ chứ?”

“Có ạ.”

“Vậy em phản đối việc thầy có tên, hay phản đối thứ tự?”

Đăng im một lúc. “Thứ tự. Và việc thầy nói nếu em không đồng ý thì thầy sẽ không ký báo cáo tiến độ.”

Đó mới là vấn đề thật. Châu không nói “chị sẽ đi hỏi mười lăm người rồi đăng lên mạng”. Cô nói: “Em cần một kênh bảo mật, độc lập với người hướng dẫn.”

Trường có văn phòng liêm chính học thuật và quy trình hòa giải, dù nhiều nghiên cứu sinh không biết. Châu giúp Đăng tìm văn bản quy định, nhưng cô không đứng ra làm người đại diện. Quy định của trường dẫn chiếu các tiêu chí về tư cách tác giả và mức độ đóng góp, cùng quy trình giải quyết tranh chấp. Đăng hỏi cần bằng chứng gì. Châu liệt kê: email, nhận xét trên các bản nháp, biên bản các buổi gặp, bản mô tả đóng góp. Lịch sử chỉnh sửa tài liệu có thể giúp dựng lại trình tự thời gian, nhưng việc người hướng dẫn không gõ trực tiếp vào file không chứng minh rằng ông không đóng góp gì.

Đăng lập một bảng đóng góp theo từng hạng mục: hình thành ý tưởng, phương pháp, dữ liệu, phần mềm, phân tích, viết bản nháp, rà soát và chỉnh sửa, hướng dẫn, kinh phí và nguồn lực. Không phải tạp chí nào cũng dùng bộ tiêu chí CRediT giống nhau, nhưng bảng này giúp cuộc nói chuyện trở nên cụ thể.

Cán bộ phụ trách liêm chính học thuật gặp Đăng trước. Bà giải thích rằng tranh chấp tư cách tác giả không tự động là vi phạm liêm chính nghiên cứu. Việc ép đứng tên hoặc đứng tên danh dự có thể vi phạm quy định và đạo đức, tùy vào sự thật của từng vụ. Thứ tự tác giả có quy ước riêng theo ngành và theo tạp chí, và phải được thỏa thuận minh bạch. Người hướng dẫn có quyền đánh giá tiến độ học thuật, nhưng không nên dùng quyền đó để ép một phần ghi nhận không tương xứng. Đăng nộp đơn khiếu nại bảo mật.

Phần khó nhất với Châu là không công khai tên Mạnh. MinhChâu Academy lúc này đã có lượng khán giả đáng kể. Một bài viết “Tác giả ma trong đại học” chắc chắn sẽ lan truyền rất nhanh. Châu từng nghĩ tới việc dùng sức ảnh hưởng của mình để ép trường. Trên một diễn đàn sinh viên, đã có người tung con số “mười bốn trên hai mươi ba bài của nhóm thầy Mạnh là do nghiên cứu sinh làm hết”, dựa vào lịch sử chỉnh sửa file.

Cán bộ hòa giải nói thẳng với cô: “Nếu chị công khai vụ việc trước khi xác minh, chị có thể làm sai lệch lời khai nhân chứng, tăng nguy cơ trả đũa và phá vỡ tính bảo mật.”

Châu dừng lại. Cô có thể viết một bài phổ biến kiến thức chung về chuẩn mực tác giả mà không nhắc tới vụ việc đang xử lý. Bài đăng sau đó có tiêu đề: “Tác giả bài báo là ai? Vì sao người hướng dẫn không tự động đứng tên đầu.” Cô dẫn các hướng dẫn công khai, không ám chỉ Mạnh, không nhắc tới con số trên diễn đàn, cũng không kể chuyện “mười lăm nghiên cứu sinh xác nhận cả hệ thống”.

Trong quá trình xác minh, hội đồng phỏng vấn cả Mạnh. Ông nói: “Tôi hình thành ý tưởng và hướng dẫn dự án nhiều năm. Trong lĩnh vực của chúng tôi, người hướng dẫn thường đứng tên.”

“Đứng tên đầu?” hội đồng hỏi lại.

Mạnh thừa nhận thói quen cũ trong nhóm là để chủ nhiệm hoặc người hướng dẫn đứng đầu. Có quy định hay thỏa thuận nào từ trước không thì không rõ. Khi được hỏi ông có gắn việc ký tiến độ với thứ tự tác giả không, Mạnh nói câu của ông bị hiểu sai: ông chỉ muốn nói nếu bài báo không hoàn thiện theo kế hoạch nghiên cứu thì tiến độ sẽ bị ảnh hưởng. Nhưng lời lẽ trong email lại khá nặng. Đó không phải một lời thú nhận rõ ràng, và hội đồng phải xem xét cả bối cảnh.

Đăng cũng có vấn đề của mình. Trong bản thảo đầu, anh không ghi nhận đóng góp của một trợ lý nghiên cứu đã làm sạch dữ liệu khá nhiều. Người trợ lý ấy không nhất thiết đủ tiêu chí đứng tên tác giả, nhưng phần cảm ơn và mô tả đóng góp cần được xem lại.

Đăng xấu hổ ra mặt. “Em đi khiếu nại chuyện ghi công cho mình mà chính em cũng thiếu ghi công cho người khác.”

“Đó là lý do quy trình không nên chỉ đi tìm kẻ xấu,” cán bộ phụ trách nói.

Hội đồng không giải quyết xong trong một tuần mà mất vài tháng. Trong thời gian đó, Đăng được đổi đồng hướng dẫn tạm thời để giảm xung đột. Mạnh không được trả đũa, nhưng vẫn có quyền nhận xét học thuật qua một kênh có giám sát. Bản mô tả đóng góp của bài báo được sửa lại. Cuối cùng, thứ tự tác giả được xác định dựa trên đóng góp đã được rà soát và thỏa thuận: Đăng đứng tên đầu, Mạnh là đồng tác giả nếu đáp ứng tiêu chí và chấp nhận chịu trách nhiệm với bài báo, một đồng tác giả khác được bổ sung theo đúng phần việc, còn người trợ lý nghiên cứu được ghi nhận đúng phạm vi.

Quan trọng hơn, hội đồng phát hiện một khuôn mẫu trong nhóm của Mạnh. Nhiều bài báo không có thỏa thuận tác giả từ sớm, vị trí người hướng dẫn thường được mặc định quá mạnh, một số trường hợp cần đính chính. Nhưng không phải cứ dựa vào lịch sử chỉnh sửa mà kết luận chắc chắn mười bốn trên hai mươi ba bài là gian lận. Họ mở một cuộc rà soát rộng hơn với phạm vi rõ ràng. Châu không phải người điều tra, cô chỉ biết những gì Đăng được phép chia sẻ.

“Em từng tưởng công bằng là bài báo chỉ có tên em,” Đăng nói trong một lần gặp lại.

“Còn giờ?”

“Nếu thầy thật sự góp ý tưởng và phương pháp thì đứng đồng tác giả có thể là đúng. Em chỉ không chấp nhận bị ép nhường tên đầu.”

Châu gật đầu. Về nhà, cô sửa lại một video cũ của học viện. Trong đó cô từng nói “ai viết nhiều nhất thì đứng tên đầu”, một câu quá đơn giản. Bản mới nói rằng tư cách và thứ tự tác giả phụ thuộc vào mức độ đóng góp, quy định của ngành và tạp chí, cùng thỏa thuận minh bạch giữa các bên, còn số chữ đã viết chỉ là một phần. Video mới bớt giận dữ hơn, nhưng hữu ích hơn.

Châu bắt đầu hiểu liêm chính nghiên cứu cũng giống chất lượng giảng dạy. Có những sự thật khiến người ta nổi giận, nhưng xử lý đúng thì cần tiêu chí, sự bảo mật, quyền được phản hồi và bằng chứng đủ rộng.

Cuộc rà soát rộng còn yêu cầu Mạnh và các nghiên cứu sinh cũ khai lại phần đóng góp theo từng bài thay vì lấy chức danh làm thước đo thay thế. Một số tạp chí yêu cầu sửa bản mô tả đóng góp. Một bài giữ nguyên thứ tự vì hồ sơ cho thấy Mạnh thật sự dẫn dắt phần ý tưởng. Một bài khác đổi thứ tự sau khi các bên thống nhất rằng đóng góp ban đầu đã bị phản ánh sai. Có những trường hợp không đủ tài liệu nên hội đồng không kết luận.

“Không kết luận nghĩa là bỏ qua à chị?” Đăng hỏi.

“Không. Nghĩa là bằng chứng hiện có không cho phép nói chắc hơn.”

Đăng gật đầu. Châu nhận ra đây chính là điều cô vẫn dạy trong môn thống kê: sự bất định không phải thất bại, nếu nó được ghi nhận đúng. Một bài bóc phốt có thể cho người ta cảm giác nhanh gọn, nhưng chưa chắc đem lại một kết quả công bằng.