Chương 1: 87% cải thiện và một kết quả không đạt

Ngày MediCorp công bố “87% người dùng cải thiện chức năng gan”, tôi đang ngồi viết đúng câu ngược lại: nghiên cứu không đạt tiêu chí chính đã đăng ký. Câu ấy nằm trơ trọi giữa trang báo cáo, con trỏ chuột nhấp nháy ngay sau dấu chấm, như thể chính nó cũng biết mình sắp gây phiền phức cho rất nhiều người.

Tôi tên Phạm Ngọc Hà, ba mươi lăm tuổi, tiến sĩ Dược lý. Sáu năm trước, tôi bắt đầu nghiên cứu một bài phối hợp thảo dược lấy cảm hứng từ những thứ bà ngoại từng dùng trong nhà: nghệ, vài vị dược liệu đắng và mấy loại cây bà gọi chung là “thuốc mát gan”. Tôi không nghiên cứu vì tin bà luôn đúng. Tôi nghiên cứu vì tôi không biết bà đúng đến đâu, và sáng hôm ấy, bộ phận truyền thông của MediCorp đang cố xóa đi chính khác biệt đó.

Email tới lúc 8 giờ 04, tiêu đề viết hoa toàn bộ: THÔNG CÁO RA MẮT HEPANOVA BOTANICAL — ĐỘT PHÁ TỪ DƯỢC LIỆU VIỆT. Tôi mở ra, đọc lướt hai dòng đầu toàn những tính từ bay bổng, rồi dừng lại ở dòng thứ ba: “Trong nghiên cứu do MediCorp tài trợ, 87% người tham gia sử dụng công thức HepaNova cho thấy ít nhất một chỉ dấu xét nghiệm liên quan chức năng gan được cải thiện sau mười hai tuần.”

Tôi đọc lại lần nữa, chậm hơn. Câu ấy không sai hoàn toàn, và đó mới là vấn đề. Nghiên cứu thí điểm có 96 người hoàn tất theo dõi; chúng tôi đo nhiều chỉ số xét nghiệm cùng vài thang đánh giá triệu chứng chung. Nếu định nghĩa “cải thiện” là bất kỳ chỉ số nào nhích theo hướng tốt hơn, dù chỉ nhích một chút, thì đúng, con số 87% hoàn toàn có thể tính ra được.

Nhưng đó không phải câu hỏi chúng tôi đã đăng ký từ đầu. Tiêu chí chính là một thay đổi cụ thể, xác định trước, so giữa nhóm dùng công thức và nhóm đối chứng phù hợp sau thời gian theo dõi. Kết quả của tiêu chí ấy chỉ cho thấy một xu hướng, không đủ để kết luận như chúng tôi kỳ vọng. Vài tiêu chí phụ nhìn khá đẹp, vài phân nhóm còn đẹp hơn nữa. Nhưng một nghiên cứu không được phép đổi câu hỏi sau khi đã nhìn thấy đáp án, rồi giả vờ rằng mình vẫn luôn hỏi câu đó.

Tôi gọi ngay cho Vũ Đình Quang, Giám đốc R&D của MediCorp.

“Anh đã duyệt thông cáo này?”

“Ừ,” Quang đáp, giọng bình thản như đang xác nhận lịch họp.

“87% là phân tích thăm dò, anh biết mà. Nó không phải tiêu chí chính.”

“Nhưng nó đúng với dữ liệu. Mà người tiêu dùng cũng đâu hiểu tiêu chí chính là gì.”

“Vậy lại càng không được dùng một con số khiến họ tưởng sản phẩm đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng, theo nghĩa rộng hơn nhiều so với những gì dữ liệu nói.”

Quang thở dài qua điện thoại. “Hà, đây là sản phẩm hỗ trợ, không phải thuốc kê đơn. Pháp chế đã chỉnh câu chữ rồi, không có chữ nào nói chữa bệnh.”

“Câu chữ có cụm ‘cải thiện chức năng gan’ đặt cạnh con số 87% và hình một bác sĩ mặc áo blouse trắng,” tôi nói. “Anh nghĩ người đọc sẽ hiểu thế nào?”

Tôi im một nhịp, vì chợt nhận ra đây chính là cách những cuộc tranh luận nguy hiểm vẫn thường diễn ra. Chẳng ai đề nghị viết một lời nói dối trắng trợn. Người ta chỉ chọn phần sự thật có lợi nhất, đặt nó vào đúng chỗ, rồi để người đọc tự hoàn thành nốt nửa câu còn lại trong đầu.

“Anh gửi em bản phân tích 87%, cả code lẫn định nghĩa biến,” tôi nói. “Em là trưởng nhóm nghiên cứu phía khoa học.”

“Em là cố vấn nghiên cứu,” Quang chỉnh lại, không gay gắt nhưng rất rõ. “MediCorp là nhà tài trợ.”

Tôi nghe câu đó rất rõ. Nó không phải lời đe dọa, mà là một đường ranh quyền lực được vạch ra bằng giọng lịch sự. MediCorp trả tiền cho nghiên cứu, họ sở hữu sản phẩm; tôi có quyền học thuật theo hợp đồng ở một mức nhất định, còn truyền thông thương mại nằm hoàn toàn trong tay họ.

“Nếu thông cáo phát hành nguyên bản,” tôi nói chậm rãi, “em sẽ yêu cầu tên em và tên trường không được dùng để chứng thực con số 87%.”

Đầu dây im lặng khá lâu. “Em nghiêm túc?”

“Có. Kết quả không thay đổi chỉ vì hội đồng quản trị đã đặt sự kiện ra mắt tuần sau.”

Quang cúp máy sau đúng một câu: “Qua đây nói.”

Mười giờ, tôi ngồi trong phòng họp kính của MediCorp, đối diện Quang cùng đại diện marketing, phòng y khoa, pháp chế và một người bên tài chính. Tôi mang theo laptop và bản đề cương nghiên cứu gốc, mép giấy đã quăn vì lật quá nhiều lần. Marketing mở đầu bằng slide doanh số thị trường sản phẩm “sức khỏe gan”, những cột biểu đồ màu xanh lá vươn lên đầy hứa hẹn.

Tôi ngắt lời ngay ở slide thứ hai. “Trước khi bàn chuyện thị trường, cho tôi xem cách tính con số 87%.”

Chuyên viên thống kê chiếu đoạn code lên màn hình. Con số được tính nếu người tham gia có bất kỳ một trong năm chỉ dấu thay đổi theo hướng tốt hơn so với mức ban đầu, không cần vượt ngưỡng có ý nghĩa lâm sàng nào, cũng không so sánh theo cách tiêu chí chính đã quy định. Tôi hỏi định nghĩa này có nằm trong kế hoạch phân tích thống kê trước khi khóa dữ liệu không. Anh ta lắc đầu, mắt không rời bàn phím.

“Nhưng phân tích hậu kiểm đâu có nghĩa là vô giá trị,” cô trưởng nhóm marketing lên tiếng.

“Đúng,” tôi đáp. “Nó có thể gợi ra giả thuyết. Nhưng không nên được đặt lên như bằng chứng chính.”

Người bên tài chính dè dặt hỏi: “Thế nếu chỉ nói nghiên cứu cho tín hiệu tích cực thì sao?”

“Được, nếu nói rõ đây là nghiên cứu thí điểm, phân tích mang tính thăm dò, và tiêu chí chính không cho kết luận chắc chắn như kỳ vọng.”

Cô trưởng nhóm marketing nhìn tôi như thể tôi vừa đề nghị in lên hộp sản phẩm dòng chữ “xin đừng mua”. “Chẳng thương hiệu nào ra mắt bằng câu ‘không đạt tiêu chí chính’ cả, chị Hà.”

“Vậy thì đừng dùng nghiên cứu này làm lời quảng cáo chủ lực,” tôi nói. “Sản phẩm vẫn có thể bán trong phạm vi công bố hợp pháp, dựa trên thành phần và tiêu chuẩn chất lượng. Chỉ đừng khoác áo blouse của khoa học lên để kết quả trông mạnh hơn thực tế.”

Quang xoa trán. “Hà, em đang nói như thể nghiên cứu thất bại hoàn toàn.”

“Không hề. Có những tín hiệu thú vị, có dữ liệu an toàn trong phạm vi thí điểm, có đủ thông tin để thiết kế nghiên cứu tiếp theo. Thất bại duy nhất là nếu mình biến một nghiên cứu thí điểm chưa đủ sức thành một lời hứa chắc nịch.”

Căn phòng lặng đi. Người đầu tiên đứng về phía tôi lại là anh Nguyên bên phòng y khoa: “Tôi đồng ý, cần hạ mức tuyên bố xuống.” Pháp chế gật gù tiếp lời rằng, xét về rủi ro, tốt nhất không dùng con số 87% trên truyền thông đại chúng nếu không mô tả phương pháp. Marketing phản đối, tài chính phản đối nhẹ hơn. Quang nhìn lần lượt từng người rồi chốt: “Tạm dừng thông cáo.”

Đó không phải chiến thắng của tôi. Đó là khởi đầu của một cuộc chiến khó hơn, bởi khi thông cáo bị dừng, câu hỏi thật sự quay trở lại bàn: công thức của chúng tôi có thực sự làm được điều gì đáng kể không?

Chiều hôm ấy tôi về trường, mở lại toàn bộ dữ liệu. Lần này tôi không tìm con số đẹp mà tìm lý do nghiên cứu không đạt. Cỡ mẫu quá nhỏ? Nhóm đối tượng quá rộng? Người tham gia không uống đều? Liều chưa phù hợp? Nguyên liệu thực vật biến động giữa các lô? Hay đơn giản là giả thuyết ban đầu không đúng như chúng tôi hy vọng?

Đây là phần của nghiên cứu ít khi được kể. Người ta thích câu chuyện nhà khoa học phát hiện bài thuốc cổ rồi chứng minh bà ngoại luôn đúng. Thực tế thì đôi khi bà ngoại chỉ thấy một số người đỡ; đôi khi bệnh tự lên xuống; đôi khi người uống đồng thời thay đổi chuyện ăn, chuyện ngủ hay dùng thêm thuốc khác. Có khi một thành phần thật sự có tác dụng sinh học, nhưng cách phối hợp, liều lượng và nhóm bệnh nhân lại không cho ra hiệu quả mong đợi. Truyền thống là điểm bắt đầu của câu hỏi, không phải đáp án cuối cùng.

Tối đó tôi gọi về cho bà ngoại. Bà Nguyễn Thị Lý năm nay bảy mươi sáu tuổi, vẫn trồng một vạt nghệ sau nhà ở Thanh Hóa, giọng qua điện thoại lúc nào cũng to như đang gọi người bên kia sông.

“Bà ơi, nghiên cứu của con ra không đẹp lắm.”

“Có ai chết không?”

“Không bà. Ý con là kết quả. Có người chỉ số tốt lên, có người không. Chưa chứng minh được như con mong.”

Bà im một lúc. Tôi ngồi chờ bà nói khoa học sai, nói mấy cái máy móc trên thành phố thì biết gì về cây cỏ. Nhưng bà chỉ hỏi: “Rứa thì làm thêm.”

“Bà không buồn à? Con nghiên cứu từ bài bà chỉ mà.”

“Buồn chi,” bà nói, bình thản như đang bàn chuyện trời mưa. “Bà chỉ cái bà thấy. Bà có nói bà biết hết mô.”

Tôi ngồi yên rất lâu sau khi cúp máy. Sáu năm học dược lý, vậy mà tôi vẫn cần bà ngoại nhắc cho một điều: người giữ tri thức dân gian đôi khi khiêm tốn hơn nhiều so với những người biến nó thành thương hiệu.

Sáng hôm sau, tôi gửi Quang một email dài. Tôi đề nghị không ra mắt sản phẩm bằng câu chuyện “bài thuốc truyền đời được khoa học chứng minh”, mà công bố đầy đủ kết quả thí điểm và thiết kế một nghiên cứu xác nhận độc lập hơn. Hai tiếng sau Quang trả lời đúng một dòng: “Hội đồng quản trị sẽ không vui.”

Tôi gõ lại: “Em cũng không vui. Nhưng dữ liệu đâu có nhiệm vụ làm mình vui.”