Chương 1: 87% cải thiện và một kết quả không đạt
Ngày MediCorp công bố “87% người dùng cải thiện chức năng gan”, tôi đang viết câu ngược lại.
Nghiên cứu không đạt tiêu chí chính đã đăng ký.
Tôi tên Phạm Ngọc Hà, ba mươi lăm tuổi, tiến sĩ Dược lý. Sáu năm trước, tôi bắt đầu nghiên cứu một bài phối hợp thảo dược lấy cảm hứng từ những thứ bà ngoại từng dùng trong nhà: nghệ, một số dược liệu đắng và cây bà gọi chung là “thuốc mát gan”.
Tôi không nghiên cứu vì tin bà luôn đúng.
Tôi nghiên cứu vì tôi không biết bà đúng đến đâu.
Đó là khác biệt mà sáng hôm ấy bộ phận truyền thông của MediCorp cố xóa.
Email tới lúc 8 giờ 04.
Tiêu đề:
THÔNG CÁO RA MẮT HEPANOVA BOTANICAL — ĐỘT PHÁ TỪ DƯỢC LIỆU VIỆT.
Tôi mở.
Dòng thứ ba viết:
Trong nghiên cứu do MediCorp tài trợ, 87% người tham gia sử dụng công thức HepaNova cho thấy ít nhất một chỉ dấu xét nghiệm liên quan chức năng gan được cải thiện sau mười hai tuần.
Tôi đọc lại.
Không sai hoàn toàn.
Đó mới là vấn đề.
Trong nghiên cứu pilot có 96 người hoàn tất theo dõi. Chúng tôi theo nhiều chỉ số xét nghiệm và một số thang đánh giá triệu chứng chung. Nếu định nghĩa “cải thiện” là bất kỳ một chỉ số nào đi theo hướng tốt hơn dù thay đổi nhỏ, đúng, con số 87% có thể tính ra.
Nhưng đó không phải câu hỏi nghiên cứu đã đăng ký từ đầu.
Tiêu chí chính là một thay đổi cụ thể đã được xác định trước giữa nhóm dùng công thức và nhóm đối chứng phù hợp sau thời gian theo dõi.
Kết quả?
Có xu hướng.
Không đủ để kết luận như chúng tôi kỳ vọng.
Một số tiêu chí phụ nhìn khá đẹp.
Một vài phân nhóm còn đẹp hơn.
Nhưng một nghiên cứu không được phép đổi câu hỏi sau khi nhìn đáp án rồi giả vờ mình luôn hỏi câu đó.
Tôi gọi Vũ Đình Quang, Giám đốc R&D MediCorp.
“Anh đã duyệt thông cáo này?”
“Ừ.”
“87% là exploratory analysis.”
“Nhưng đúng dữ liệu.”
“Không phải primary endpoint.”
“Người tiêu dùng không hiểu primary endpoint.”
“Vậy càng không được dùng một con số khiến họ hiểu sản phẩm đã chứng minh hiệu quả lâm sàng theo nghĩa rộng hơn dữ liệu.”
Quang thở dài.
“Hà, đây là sản phẩm hỗ trợ, không phải thuốc kê đơn.”
“Em biết.”
“Bên pháp chế đã chỉnh claim.”
“Claim có chữ ‘cải thiện chức năng gan’ đặt cạnh 87% và hình bác sĩ.”
“Không nói chữa bệnh.”
Tôi im một nhịp.
Đây là cách những cuộc tranh luận nguy hiểm thường diễn ra.
Không ai đề nghị viết một lời nói dối trắng trợn.
Người ta chỉ chọn một phần sự thật có lợi nhất rồi đặt nó ở nơi người đọc sẽ tự hoàn thành câu còn lại.
“Anh gửi bản phân tích 87% cho em.”
“Team biostat làm.”
“Gửi code và definition.”
“Hà.”
“Em là PI phía khoa học.”
“Em là cố vấn nghiên cứu, MediCorp là sponsor.”
Tôi nghe câu đó rất rõ.
Không phải đe dọa.
Là ranh giới quyền lực.
MediCorp trả tiền cho nghiên cứu.
Họ sở hữu sản phẩm.
Tôi có quyền học thuật theo hợp đồng ở mức nhất định, nhưng truyền thông thương mại nằm trong tay họ.
Tôi nói:
“Nếu thông cáo phát hành nguyên bản, em sẽ yêu cầu tên em và trường không được dùng để chứng thực claim 87%.”
Đầu dây im.
“Em nghiêm túc?”
“Có.”
“Board đã đặt sự kiện launch tuần sau.”
“Kết quả không thay đổi vì lịch launch.”
Quang cúp máy sau một câu:
“Qua đây nói.”
Mười giờ, tôi ngồi trong phòng họp MediCorp.
Có Quang.
Marketing.
Medical affairs.
Pháp chế.
Một người từ finance.
Tôi mang laptop và protocol gốc.
Marketing mở bằng slide doanh số thị trường “liver health”.
Tôi ngắt:
“Trước khi bàn thị trường, cho tôi xem cách tính 87%.”
Biostat analyst share code.
Con số được tính nếu người tham gia có bất kỳ một trong năm marker thay đổi theo hướng tốt hơn từ baseline, không yêu cầu vượt một ngưỡng ý nghĩa lâm sàng cụ thể và không so trực tiếp cách mà primary endpoint đã định.
Tôi hỏi:
“Definition này có trong statistical analysis plan trước khi khóa data không?”
Analyst lắc đầu.
Marketing nói:
“Nhưng post-hoc analysis không có nghĩa vô giá trị.”
“Đúng.”
Tôi đáp.
“Nó có thể tạo giả thuyết.”
“Không nên được đặt như bằng chứng chính.”
Finance hỏi:
“Nếu chỉ nói nghiên cứu cho tín hiệu tích cực?”
“Được nếu nói rõ pilot, exploratory và primary outcome không cho kết luận chắc như kỳ vọng.”
Marketing nhìn tôi như tôi vừa đề nghị tự viết lên hộp sản phẩm rằng hãy đừng mua.
“Không brand nào launch bằng câu ‘primary outcome not met’.”
Tôi nói:
“Vậy đừng dùng nghiên cứu này làm hero claim.”
“Sản phẩm vẫn có thể bán theo phạm vi công bố hợp pháp dựa trên thành phần và tiêu chuẩn chất lượng phù hợp.”
“Nhưng đừng dùng áo blouse của khoa học để làm kết quả mạnh hơn nó có.”
Quang xoa trán.
“Hà, em đang nói như nghiên cứu thất bại hoàn toàn.”
“Không.”
“Có tín hiệu thú vị.”
“Có safety data trong phạm vi pilot.”
“Có dữ liệu để thiết kế nghiên cứu tiếp theo.”
“Thất bại duy nhất là nếu mình biến một pilot chưa đủ thành lời hứa chắc chắn.”
Phòng im.
Medical affairs là người đầu tiên đứng về phía tôi.
“Tôi đồng ý cần hạ claim.”
Pháp chế nói:
“Từ góc rủi ro, tốt nhất không dùng 87% trên truyền thông đại chúng nếu không mô tả method.”
Marketing phản đối.
Finance phản đối nhẹ hơn.
Quang nhìn tất cả.
“Tạm dừng thông cáo.”
Đó không phải chiến thắng của tôi.
Đó là bắt đầu một cuộc chiến khó hơn.
Bởi khi thông cáo bị dừng, câu hỏi trở lại:
Thực sự công thức của chúng tôi có làm điều gì đáng kể không?
Tôi về trường mở lại data.
Không tìm con số đẹp.
Tìm lý do nghiên cứu không đạt.
Cỡ mẫu?
Population quá rộng?
Adherence?
Liều dùng?
Độ biến thiên của nguyên liệu thực vật?
Hay giả thuyết ban đầu đơn giản là không đúng như chúng tôi hy vọng?
Đây là phần nghiên cứu ít được kể.
Người ta thích câu chuyện nhà khoa học phát hiện bài thuốc cổ rồi chứng minh bà ngoại luôn đúng.
Thực tế đôi khi bà ngoại thấy một số người đỡ.
Đôi khi bệnh tự dao động.
Đôi khi người uống đồng thời đổi ăn, ngủ, thuốc khác.
Đôi khi một thành phần có tác dụng sinh học nhưng phối hợp, liều và nhóm bệnh nhân không cho hiệu quả như kỳ vọng.
Truyền thống là điểm bắt đầu của câu hỏi.
Không phải đáp án cuối.
Tối đó tôi gọi bà ngoại.
Bà Nguyễn Thị Lý, bảy mươi sáu tuổi, vẫn trồng nghệ sau nhà ở Thanh Hóa.
“Bà ơi, nghiên cứu của con không đẹp lắm.”
“Có người chết không?”
“Không bà. Ý con là kết quả.”
“Thuốc có làm người ta đỡ không?”
“Có người chỉ số tốt lên, có người không. Chưa chứng minh được như con mong.”
Bà im.
Tôi chờ bà nói khoa học sai.
Bà lại hỏi:
“Rứa thì làm thêm.”
“Bà không buồn à?”
“Buồn chi?”
“Con nghiên cứu từ bài bà chỉ.”
“Bà chỉ cái bà thấy.”
Bà nói rất bình thản.
“Bà có nói bà biết hết mô.”
Tôi ngồi yên.
Sáu năm học dược lý, tôi vẫn cần bà ngoại nhắc:
Người giữ tri thức dân gian đôi khi khiêm tốn hơn người biến nó thành thương hiệu.
Ngày hôm sau, tôi gửi Quang một email.
Đề nghị không launch câu chuyện “bài thuốc truyền đời được khoa học chứng minh”.
Đề nghị công bố kết quả pilot đầy đủ và thiết kế nghiên cứu xác nhận độc lập hơn.
Quang trả lời sau hai tiếng:
Board sẽ không vui.
Tôi nhắn:
Em cũng không vui.
Nhưng data không có nhiệm vụ làm mình vui.