Chương 7: Mẹ tôi hỏi nó có tự vá áo không

Mẹ tôi tới phòng B7 lần đầu tiên năm bà sáu mươi hai tuổi. Bà đi xe khách từ Thanh Hóa ra Hà Nội, mang theo một túi cam, hai hộp ruốc và một chiếc áo sơ mi của tôi bị rách ở khuỷu tay.

“Mẹ lên xem cái vật liệu tự vá của con.”

Tôi đang pha polymer, nghe xong suýt làm đổ cốc. “Ai bảo mẹ là tự vá?”

“Báo huyện viết.”

“Báo nào hả mẹ?”

Bà lấy điện thoại ra. Một trang tin địa phương đã đăng bài về tôi sau khi Đông Hải Sensors ký hợp đồng cấp phép nhỏ, với tiêu đề: “Nhà khoa học quê Thanh Hóa chế tạo vật liệu có thể tự vá như da người.” Tôi ôm trán.

“Không phải vậy đâu mẹ.”

“Rứa nó làm được chi?”

Tôi lấy một mẫu lớp phủ đã bị xước ra và giải thích. Nếu tổn thương nông, nếu hai mặt vẫn còn sát nhau, nếu độ ẩm phù hợp và đủ thời gian, thì mạng polymer có thể tái hình thành một phần và làm vết nứt nhỏ lại. Mẹ nghe xong, hỏi từng câu một.

“Mất một miếng thì nó có mọc lại không?”

“Không mẹ.”

“Rách xa nhau thì nó tự kéo lại được không?”

“Không chắc, thường thì không theo cách mình cần.”

“Đem phơi nắng?”

“Bản hiện giờ thì không tốt.”

“Rứa mà gọi là tự vá thì nghe quá lời.”

Tôi đứng lặng. Bà nói đúng. Không phải thuật ngữ “vật liệu tự lành” là vô nghĩa trong khoa học, nó là cả một lĩnh vực có định nghĩa và bối cảnh kỹ thuật riêng. Nhưng khi bước ra khỏi phòng thí nghiệm, chữ “tự lành” kéo theo một sự tưởng tượng lớn hơn rất nhiều: tự sửa mọi vết, không cần điều kiện gì, trở lại như mới, gần giống như sinh vật sống. Đó không phải là thứ chúng tôi có.

Mẹ đặt chiếc áo rách lên bàn. “Con thử vá cái ni đi.”

Tùng cười sặc. “Cô ơi, vật liệu của anh Trung không vá được vải đâu ạ.”

“Rứa thì để mẹ vá.”

Bà lấy kim chỉ trong túi ra. “Mẹ mang sẵn luôn à?” tôi hỏi.

“Áo mi rách mẹ thấy từ hồi Tết rồi.”

Bà ngồi ngay trên chiếc ghế ở khu ngoài, cách xa khu hóa chất, luồn chỉ, gập mép vải rồi khâu. Động tác nhanh và đều, không một cảm biến, không buồng điều chỉnh độ ẩm, không bằng sáng chế nào. Chỉ có đôi tay đã may vá gần bốn mươi năm.

Tôi nhìn đường chỉ, rồi hỏi: “Mẹ, câu ngày xưa mẹ nói 'thứ gì rách cũng có cách vá', có phải mẹ nghĩ về áo quần không?”

“Chứ còn nghĩ về chi nữa?”

Tùng cười to hơn. Tôi từng biến câu nói ấy của mẹ thành một triết lý khoa học, viết nó vào đề cương như một nguồn cảm hứng sâu sắc cho vật liệu tự phục hồi. Còn mẹ chỉ đang dạy một đứa trẻ đừng vứt đồ rách đi quá nhanh. Phép ẩn dụ của tôi không sai, nhưng nó chỉ là ẩn dụ. Không phải cơ chế, không phải bằng chứng, và càng không cho tôi quyền nói vật liệu của mình “vá được như mẹ”.

Hôm đó, mẹ đi một vòng tham quan phòng thí nghiệm. Phương cho bà xem máy thử kéo. Bà hỏi giá, Phương nói, và mẹ tôi suýt buột miệng chửi.

“Cái máy kéo đứt một miếng nhựa mà mắc rứa à?”

“Dạ.”

“Máy may nhà cô mua có bảy triệu.”

“Máy của cô còn sinh lời hơn phòng lab tụi cháu,” Tùng nói. Không khí nhẹ hẳn đi.

Nhưng chiều hôm ấy, tôi mở lại toàn bộ phần mô tả vật liệu dùng trong hợp đồng cấp phép. Trang đầu vẫn để tên tiếng Anh, nghĩa là “Nền tảng lớp phủ polymer tự lành”. Trong bối cảnh kỹ thuật, cái tên ấy không sai. Nhưng bộ slide bán hàng của phòng chuyển giao lại viết: “Lớp phủ có khả năng tự sửa các vết xước và kéo dài tuổi thọ thiết bị.” Tôi gạch chữ “các vết xước”, sửa thành: “Hỗ trợ phục hồi một phần một số tổn thương bề mặt nông trong các điều kiện đã được kiểm chứng.”

Chị Hà phòng chuyển giao gọi điện. “Lại dài dòng nữa rồi.”

“Em biết.”

“Khách hàng công nghiệp hiểu thông số rồi. Trang web đâu cần chặt chẽ như văn bản pháp lý.”

“Trang web chính là nơi những người không đọc thông số hiểu sai đấy chị.”

“Vậy có giữ chữ 'tự lành' không?”

Tôi nghĩ một lúc. Cuối cùng, chúng tôi giữ nó trong tên lĩnh vực kỹ thuật, còn phần mô tả tiếng Việt thì dùng cụm “phục hồi có điều kiện” nhiều hơn. Không cố xóa bỏ thuật ngữ, chỉ không để thuật ngữ gánh hết việc truyền thông.

Mẹ ở lại nhà tôi hai ngày. Tối đầu tiên, bà hỏi: “Cái vật liệu đó người ta mua thiệt hả con?”

“Dạ, đúng vậy.”

“Mua để làm chi?”

“Phủ lên hộp cảm biến trong kho lạnh.”

“Người ta có cần không?”

“Họ nói là có ích.”

“Rứa thì tốt.”

Bà không hỏi nó đáng giá bao nhiêu, không hỏi giải Nobel, không hỏi có phải công nghệ thế kỷ không. Chỉ một câu: có cần không? Từ đó, tôi bắt đầu dùng chính câu hỏi ấy trong mọi cuộc họp chuyển giao công nghệ. Khi một công ty đề nghị thử vật liệu cho một ứng dụng mới, tôi hỏi: “Vấn đề hiện tại của anh chị là gì? Tại sao khả năng tự sửa lại có ý nghĩa ở đây? Nếu dùng lớp phủ thông thường rẻ hơn thì sao?”

Có vài cuộc họp kết thúc chỉ sau mười phút. Ngày trước, tôi sẽ buồn. Bây giờ, tôi thấy đó là tiết kiệm thời gian cho cả hai bên. Không phải chỗ nào có vết xước cũng cần đến vật liệu tự sửa.

Có lần, một startup làm hàng tiêu dùng muốn phủ vật liệu lên ốp điện thoại rồi quảng cáo là “tự xóa vết xước”. Ngân sách họ đưa ra rất hấp dẫn. Tôi hỏi về điều kiện thử nghiệm. Họ muốn trình diễn trong phòng có kiểm soát độ ẩm, nhưng lại bán ra thị trường đại trà. Tôi từ chối để tên phòng thí nghiệm đứng ra bảo chứng cho lời quảng cáo đó. Phòng chuyển giao tiếc, tôi cũng tiếc. Nhưng nếu một công nghệ chỉ trông tốt khi giấu đi điều kiện của nó, thì đó không phải là phù hợp với thị trường.

Năm ấy, Đông Hải mở rộng hợp đồng cấp phép sang thêm một dòng vỏ hộp cảm biến. Không lớn, nhưng là đơn hàng lặp lại. Người làm kỹ thuật quay lại, vì sản phẩm đã làm đúng một việc có ích. Tôi thích đơn hàng lặp lại hơn mọi tít báo.

Cuối năm, mẹ gửi cho tôi ảnh chiếc áo đã vá, đường chỉ vẫn còn nguyên. Bà nhắn: “Vật liệu của mi vá được mấy lần rồi?”

Tôi trả lời: “Ba bốn lần là giảm nhiều rồi mẹ.”

Bà gửi lại: “Thua mẹ.”

Tôi bật cười ngay giữa phòng thí nghiệm. Đúng thật. Một người thợ may có thể vá đi vá lại nhiều lần, thêm vải mới, đổi kiểu mũi khâu, gia cố từ bên trong. Polymer của tôi không làm được như vậy. Nó chỉ vận động trong cấu trúc sẵn có. Hai kiểu “sửa chữa” ấy không cùng một cấp độ. Phép ẩn dụ đã giúp tôi bắt đầu, nhưng khoa học chỉ trưởng thành khi tôi biết phép ẩn dụ phải dừng lại ở đâu.

Về sau, khi có sinh viên hỏi vì sao tôi nghiên cứu vật liệu tự lành, tôi vẫn kể về mẹ. Nhưng kể chính xác hơn: “Mẹ tôi dạy tôi rằng đồ hỏng chưa chắc đã phải vứt đi. Còn polymer tự phục hồi thế nào thì mẹ tôi không biết, và tôi cũng phải mất nhiều năm mới biết được một phần.”

Tôi thấy câu ấy tôn trọng cả mẹ lẫn khoa học hơn nhiều so với câu chuyện “người mẹ truyền cảm hứng cho một phát minh kỳ diệu”.