Chương 1: Lò Gốm Bị Cấm

Trịnh Bảo Khánh đứng trước lò gốm gia đình — cái lò cũ bằng gạch chịu lửa mà ông cố xây từ năm 1920 — và đọc tờ quyết định của Hội đồng Nghệ nhân Gốm Bát Tràng.

"Căn cứ Quy chế Làng nghề, khai trừ tư cách hội viên đối với ông Trịnh Bảo Khánh, sinh năm 1994, hộ khẩu thường trú thôn 5, xã Bát Tràng, vì hành vi: sử dụng hóa chất công nghiệp pha chế men gốm trái phép, làm ảnh hưởng đến danh tiếng và truyền thống làng nghề Bát Tràng."

Dưới tờ quyết định là chữ ký của Trịnh Văn Thọ — trưởng làng, chú ruột Khánh.

Khánh ba mươi tuổi, cao mét bảy mốt, tay chai sạn vì nặn đất sét từ năm mười hai tuổi. Anh đọc lại tờ giấy lần thứ ba, gấp lại, nhét vào túi áo.

"Hóa chất công nghiệp," anh lẩm bẩm. Cái mà Hội đồng gọi là "hóa chất công nghiệp" thực ra là oxide titan và oxide kẽm — hai loại oxide kim loại hoàn toàn an toàn, được dùng trong gốm sứ nghệ thuật trên toàn thế giới. Khánh đã dùng chúng để tạo ra men reactive — loại men phản ứng với nhiệt và không khí trong lò, tạo ra vân hoa tự nhiên không lặp lại, giống như vân gỗ hay vân đá.

Kết quả: dòng gốm anh gọi là "Ngọc Rồng" — bát, đĩa, bình hoa có bề mặt xanh ngọc với vân trắng chạy tự nhiên, đẹp đến mức khách du lịch nước ngoài đến Bát Tràng xin mua giá gấp mười lần gốm truyền thống.

Và đó chính là vấn đề.

Tối hôm trước, trong cuộc họp Hội đồng Nghệ nhân ở đình làng, trưởng làng Trịnh Văn Thọ đập bàn:

"Khánh! Mày dùng hóa chất lạ pha vào men, bán cho khách nước ngoài giá cao. Khách hàng truyền thống của làng bắt đầu chê gốm truyền thống vì 'không đẹp bằng gốm Khánh'. Mày phá hoại cả làng!"

"Chú Thọ, cháu không phá hoại. Cháu đổi mới. Bát Tràng bảy trăm năm lịch sử — nhưng doanh thu giảm ba mươi phần trăm trong năm năm qua. Khách hàng không còn muốn mua bát đĩa truyền thống vì siêu thị bán hàng Trung Quốc rẻ hơn gấp năm lần. Nếu không đổi mới, Bát Tràng sẽ chết."

"Mày đừng dạy chú! Bốn đời nhà này làm gốm theo đúng công thức ông bà. Ông nội mày — Trịnh Văn Đức — suốt đời giữ gìn truyền thống. Mày dám thay đổi, mày phản bội cả dòng họ."

Khánh muốn nói thêm. Muốn nói rằng ông nội — người mà chú Thọ luôn viện dẫn như biểu tượng bảo thủ — thực ra đã âm thầm nghiên cứu men mới suốt hai mươi năm. Nhưng không ai biết, vì ông mất trước khi hoàn thành.

Khánh biết, vì ông để lại cuốn sổ tay.

Nhưng anh không nói. Vì mười bảy thành viên Hội đồng đã giơ tay bỏ phiếu — mười lăm phiếu khai trừ. Chỉ hai phiếu chống: Khánh và cô Hương — nghệ nhân trẻ duy nhất trong Hội đồng.

Khai trừ đồng nghĩa: cấm đốt lò trong làng, cấm bán sản phẩm dưới thương hiệu "Gốm Bát Tràng", và cấm sử dụng nguồn đất sét cung cấp chung của làng.

Khánh mất lò, mất nguyên liệu, mất danh xưng. Anh chỉ còn đôi bàn tay và cuốn sổ tay ông nội.