Chương 1: Cuốn sổ không ghi tiền
Bà ngoại tôi mất vào một sáng không mưa.
Điều đầu tiên tôi làm sau đám tang là mở cửa tiệm vàng mã của bà ở con hẻm nhỏ bên đường Hải Thượng Lãn Ông.
Hai mươi năm rồi tôi không ngủ lại nơi này.
Mùi giấy mới, keo hồ và nhang trầm vẫn y như cũ.
Chỉ có người ngồi sau quầy biến mất.
Tôi tên Tạ Minh Châu, ba mươi mốt tuổi. Công việc của tôi là phục chế tài liệu bị cháy, ẩm hoặc mục trong một trung tâm lưu trữ tư nhân. Bạn bè bảo nghề đó hợp với tôi vì tôi kiên nhẫn với giấy hơn với người.
Có lẽ đúng.
Tôi quay về tiệm không phải để tiếp quản việc làm vàng mã.
Tôi chỉ định dọn đồ, bán căn nhà rồi trở về cuộc sống của mình.
Trong ngăn kéo dưới bàn thờ Thần Tài, tôi tìm thấy một chiếc khóa đồng.
Chiếc khóa không mở két.
Nó mở một ngăn bí mật phía sau tủ đựng giấy tiền.
Bên trong chỉ có ba thứ.
Một cuộn băng cassette.
Một con phượng hoàng gấp bằng giấy đỏ, mép cánh cháy xém.
Và một cuốn sổ bìa đen.
Trên bìa có bốn chữ viết tay:
SỔ NỢ PHƯỢNG HOÀNG.
Tôi tưởng là sổ khách nợ tiền.
Mở trang đầu, tôi biết mình sai.
Không có con số.
Không có ngày vay.
Chỉ có bảy cái tên.
Mỗi cái tên đi kèm một món nợ.
Trần Văn Phúc — một mắt xích sắt.
Đặng Hoài Nam — một lời khai.
Nguyễn Hương Vân — một tấm ảnh.
Phạm Tú Kiệt — một cuộc gọi.
Võ Đình Kha — một chiếc chìa khóa.
Lê Cảnh — một lời xin lỗi.
Cái tên thứ bảy bị che bằng một mảnh giấy mỏng dán lên.
Tôi chưa bóc.
Ở cuối trang, bà ngoại viết:
Không món nào được trả bằng tiền.
Tôi ngồi rất lâu.
Phượng Hoàng không phải tên một người.
Đó là tên khu chung cư cũ từng nằm ở chính con hẻm này.
Hai mươi năm trước, chung cư Phượng Hoàng cháy lúc gần một giờ sáng.
Mười một người chết.
Tôi là một trong những người sống sót.
Lúc đó tôi mười một tuổi.
Tôi nhớ khói.
Nhớ tiếng kính vỡ.
Nhớ bà ngoại quấn một chiếc khăn ướt lên mặt tôi rồi kéo tôi qua cửa tiệm.
Sau đó ký ức trở thành những mảng rời.
Mẹ đưa tôi ra Hà Nội sống với dì chưa đầy một tháng sau vụ cháy. Tôi hiếm khi quay lại Sài Gòn.
Bà ngoại ở lại.
Bà tiếp tục bán vàng mã cạnh bãi đất nơi chung cư bị phá bỏ.
Cả khu phố từng nói bà có phần lỗi trong vụ cháy vì tiệm bà chất quá nhiều giấy ở tầng trệt.
Kết luận chính thức cuối cùng ghi nguyên nhân là chập điện.
Tôi đã sống với câu đó hai mươi năm.
Chập điện.
Một nguyên nhân đủ ngắn để không phải nghĩ thêm.
Tôi đặt cuốn sổ xuống rồi nhìn cuộn cassette.
Trên nhãn có chữ:
Châu nghe sau khi bà chết.
Chiếc máy cassette cũ của bà vẫn còn dưới quầy.
Tôi thay pin.
Băng chạy rè rè.
Giọng bà ngoại vang lên.
“Châu.”
Tôi nắm chặt mép bàn.
“Nếu con đang nghe, bà đi rồi.”
Bà ho hai tiếng.
“Cuốn sổ đó không phải để trả thù.”
“Bà cũng không muốn con đi đòi ai quỳ xuống xin lỗi.”
“Chỉ là có những người đã sống quá lâu nhờ một phiên bản của đêm Phượng Hoàng.”
“Bà cũng vậy.”
Tôi ngẩng lên.
Băng tiếp tục.
“Nếu con muốn bỏ cuốn sổ vào lửa, bà không trách.”
“Nhưng nếu con mở trang đầu…”
“…hãy bắt đầu với ông Phúc.”
Băng dừng.
Không có câu tạm biệt.
Trần Văn Phúc sống cách đó chưa đến ba cây số.
Tôi tìm được địa chỉ trong sổ điện thoại cũ của bà.
Ông từng là bảo vệ đêm của chung cư Phượng Hoàng.
Bây giờ ông bảy mươi ba tuổi, sống cùng con gái trong một căn nhà nhỏ phía sau chợ.
Khi tôi nói tên mình, ông định đóng cửa.
Tôi chặn lại.
“Bà Hạnh mất rồi.”
Ông dừng.
“Tôi biết.”
“Bà để lại tên ông.”
Mặt ông tái đi.
“Tôi không nợ bà ấy tiền.”
“Bà ghi ông nợ một mắt xích sắt.”
Cánh cửa mở thêm một chút.
Ông Phúc nhìn tôi rất lâu.
“Con bé Châu?”
“Dạ.”
“Mày lớn giống mẹ.”
Tôi không biết nên trả lời thế nào.
Ông mời tôi vào.
Nhà có một bàn thờ nhỏ với mười một chén nước.
Tôi nhìn.
“Ông thờ nạn nhân?”
“Không phải thờ.”
Ông ngồi xuống.
“Nhớ.”
Tôi đặt cuốn sổ trước mặt.
“Mắt xích đâu?”
Ông Phúc không hỏi tôi đang nói gì.
Ông đứng lên, lấy từ đáy tủ một hộp bánh thiếc cũ.
Bên trong là một đoạn xích sắt cháy đen.
Một mắt xích bị cắt làm đôi.
Tôi nhìn ông.
“Cửa nào?”
Ông nhắm mắt.
“Cửa thoát hiểm phía sau.”
Tôi nghe tiếng gì đó ù trong tai.
“Báo cáo nói cửa không khóa.”
“Tôi nói dối.”
“Tại sao?”
Ông không trả lời ngay.
Hai tay ông run.
“Ba tháng trước vụ cháy, chung cư mất trộm xe hai lần. Ông Kha — chủ chung cư — bảo tôi xích cửa sau sau mười một giờ.”
“Cửa thoát hiểm?”
“Ừ.”
“Ông không phản đối?”
“Có.”
“Rồi sao?”
“Ông ấy nói nếu mất thêm đồ thì trừ lương tôi.”
Ông Phúc nhìn đoạn xích.
“Tôi có ba đứa con.”
Không phải lời bào chữa.
Chỉ là một sự thật.
“Đêm cháy, ông có mở cửa không?”
“Tôi chạy lấy kìm cộng lực.”
“Mất bao lâu?”
“Không biết.”
“Mắt xích này?”
“Cắt được một mắt thì khói xuống quá dày. Tôi phải chạy.”
“Sau đó ông khai cửa mở?”
Ông gật.
“Ai bảo?”
“Không ai cần bảo.”
Ông cười rất buồn.
“Tôi nhìn xác người ta đưa ra. Tôi biết nếu nói thật thì mình có thể đi tù.”
Tôi thấy giận.
Nhưng không phải kiểu giận khiến người ta muốn hét.
Nó lạnh.
“Ông giữ đoạn xích hai mươi năm để làm gì?”
“Để đừng tin lời khai của chính mình.”
Ông đẩy hộp về phía tôi.
“Mang đi.”
“Đó là món nợ?”
“Không.”
Ông nhìn thẳng tôi.
“Món nợ là nói thật.”
“Mắt xích chỉ là thứ chứng minh tôi từng nói dối.”
Tôi lấy điện thoại ra.
“Tôi muốn ghi lại lời ông.”
Ông gật.
Không né.
Trước khi tôi đi, ông gọi lại.
“Châu.”
“Dạ?”
“Đừng nghĩ bà ngoại mày lập cuốn sổ vì bà ấy sạch sẽ hơn tụi tao.”
Tôi quay lại.
Ông Phúc nói:
“Đêm đó bà Hạnh cũng nói dối.”