Chương 2: Lời khai đã sống hai mươi năm
Ông Phúc nói bà ngoại tôi cũng đã nói dối. Tôi mang câu ấy về tiệm vàng mã và đặt nó cạnh cuốn sổ nợ, cẩn thận như đặt một vật dễ cháy bên cạnh bao diêm.
Đêm đó tôi không ngủ. Con hẻm sau mười một giờ yên hơn tôi nhớ, tiếng xe ngoài đại lộ chỉ còn là một lớp âm thanh mỏng như vải màn. Trên gác, chiếc quạt trần quay chậm, mỗi vòng lại phát ra một tiếng cạch nhỏ, đều đặn đến phát bực.
Tôi mở lại cuộn cassette, tua tới tua lui, nhưng sau câu “hãy bắt đầu với ông Phúc” chỉ còn tiếng rè. Cuối cùng tôi lật cuốn sổ sang cái tên thứ hai: Đặng Hoài Nam — một lời khai. Bên cạnh có ghi một địa chỉ cũ và một ký hiệu nhỏ hình bóng đèn.
Tìm ông Nam dễ hơn tôi nghĩ. Ông từng là thợ điện nhận bảo trì cho chung cư Phượng Hoàng; sau vụ cháy bỏ nghề vài năm, rồi mở một tiệm sửa quạt ở quận 6. Giờ tiệm đã sang lại cho con trai, còn ông sống ở tầng trên.
Tôi đến vào buổi trưa. Người đàn ông bảy mươi tuổi đang ngồi giữa đống linh kiện, tháo từng con ốc của một chiếc quạt bàn cũ. Khi tôi nói mình là cháu ngoại bà Hạnh, con ốc rơi khỏi tay ông, lăn lóc cóc trên nền gạch.
“Bà ấy chết rồi?” Tôi dạ. Ông cúi xuống nhặt, phải gắp hai lần mới được. “Tôi tưởng bả sống dai hơn tôi.”
“Bà để lại tên ông,” tôi nói.
“Tôi không nợ tiền.” Tôi bắt đầu nhận ra đây là câu mở đầu chung của tất cả những người có tên trong cuốn sổ, như thể hai mươi năm qua họ đã chuẩn bị sẵn nó.
“Bà ghi ông nợ một lời khai,” tôi nói. Ông Nam ngừng tay, nhìn tôi từ đầu đến chân rồi hỏi tôi làm nghề gì. Nghe hai chữ phục chế tài liệu, ông thở ra một hơi. “Vậy càng phiền. Vì mày sẽ biết giấy nào bị sửa.”
Ông đứng dậy đi vào phòng trong, lúc trở ra cầm theo một túi hồ sơ nhựa đã ngả vàng. Tờ trên cùng là phiếu kiểm tra hệ thống điện của chung cư Phượng Hoàng, đề ngày gần bốn tháng trước vụ cháy. Chữ in qua giấy than đã mờ, tôi phải lấy chiếc kính lúp nhỏ luôn mang theo trong túi ra mới đọc được.
Ở mục kết luận có hai dòng: “Hệ thống đang vận hành. Đề nghị thay một số đoạn dây cũ và tăng công suất aptomat tổng.” Tôi ngẩng lên. “Báo cáo chính thức sau vụ cháy nói ông đã kiểm tra và xác nhận hệ thống an toàn.”
“Đúng.” Ông Nam cười.
“Nhưng tờ giấy này đâu có nói an toàn.”
“Cũng không nói nguy hiểm.” Thấy tôi nhíu mày hỏi có phải ông cố tình viết mập mờ, ông lắc đầu. “Tôi viết lại.”
Ông rút ra một tờ giấy mỏng hơn. Đó là bản nháp, tôi nhận ra ngay vì những nét bút chì còn hằn mờ bên dưới lớp mực. Dòng kết luận ban đầu dài hơn hẳn: “Dây dẫn trục tầng 1–2 đã lão hóa; tải bổ sung từ các hộ kinh doanh vượt thiết kế ban đầu; nếu tiếp tục kéo thêm thiết bị công suất cao, nguy cơ quá nhiệt và chập mạch tăng đáng kể. Khuyến nghị thay dây trục và chia tải trước mùa mưa.”
Tôi đọc hai lần, rồi hỏi ai bảo ông sửa. “Không ai dí dao vào cổ tôi hết,” ông nói. “Ông Kha nói nếu tôi ghi chữ ‘nguy cơ’ thì ổng phải sửa ngay. Tiền đâu ra? Chung cư cũ, người ở trả phí thấp. Ổng hỏi có thể dùng tiếp vài tháng không.”
Tôi hỏi ông đã trả lời thế nào. “Tôi nói nếu đừng kéo thêm tải, kiểm tra aptomat thường xuyên thì có thể.” Ông dừng lại, nhìn chiếc quạt dở dang trên bàn. Không cần tôi hỏi, ông gật đầu: người ta vẫn kéo thêm.
Tầng trệt chung cư khi ấy có tiệm vàng mã của bà ngoại tôi, một quán ăn, một tiệm may, một kho chứa hàng chạy quạt thông gió suốt ngày đêm. Mùa nóng, nhà nào cũng sắm thêm quạt, tủ lạnh, nồi cơm điện, dây nối chằng chịt dọc hành lang.
“Ông không kiểm tra lại?” tôi hỏi. Ông nói có, ông có nhắc. Tôi hỏi nhắc bằng văn bản hay không, và lần này ông im lặng khá lâu mới trả lời: “Không. Vì tôi còn nhận bảo trì ở đó.”
Ông nói câu ấy rất nhẹ, không phải vì không biết nó xấu, mà vì đã tự nói nó với mình quá nhiều lần đến mòn cả cạnh. “Tôi có hai đứa nhỏ đang đi học, vợ bệnh. Một hợp đồng bảo trì lúc đó với tôi không nhỏ.”
Tôi nhớ lại câu của ông Phúc: tôi có ba đứa con. Những người trong cuốn sổ không ai nói “tôi vô tội”. Họ chỉ nói “lúc đó tôi có lý do”, và lý do nào nghe riêng ra cũng bình thường đến mức chẳng ai nỡ trách.
Tôi lật mặt sau tờ bản nháp. Có một dòng viết bằng bút xanh, nét chữ vội: “Lối hành lang tầng trệt bị hàng hóa chiếm khoảng 1/3 chiều rộng. Đã nhắc bà Hạnh dọn.”
Tôi ngẩng lên. Ông Nam không tránh mắt tôi. Tôi hỏi đó có phải tiệm của bà ngoại tôi không, ông ừ. Tôi hỏi bà có dọn không, ông bảo có, dọn một phần.
Tôi lặp lại hai chữ “một phần”, và ông giải thích: “Mùa đó mưa nhiều. Kho sau tiệm bị dột, bả chuyển thùng giấy ra hành lang mấy tuần chờ sửa mái.”
Tôi nhớ tiệm vàng mã hồi nhỏ: những bó giấy lớn xếp sát tường, nhà lầu giấy, xe giấy, quần áo giấy, từng chồng giấy tiền cao quá đầu tôi. Với một đứa trẻ, chúng giống một thành phố đồ chơi. Với một đám cháy, chúng là nhiên liệu.
“Ông có nhắc bà lần nữa không?” Ông gật. “Bà nói gì?”
Ông Nam nhắm mắt một lúc. “Bả nói: ‘Tuần sau sửa mái xong tôi dẹp. Mấy thùng đó chừa lối đủ hai người đi rồi.’”
Tôi không nhớ giọng bà nói câu đó, nhưng tôi hình dung được. Thực tế, nhanh nhảu, và luôn tin mình kiểm soát được thêm một tuần nữa.
Tôi hỏi sau vụ cháy ông đã khai gì. “Tôi nói hệ thống đã được kiểm tra định kỳ và không có dấu hiệu bất thường nghiêm trọng.” Tôi hỏi điều đó có đúng không, ông đáp nếu xét từng chữ thì không hoàn toàn sai. Còn nếu xét ý nghĩa, ông cười buồn: “Là nói dối.”
Tôi bật ghi âm trên điện thoại, hỏi ông có sẵn sàng nói lại không. Ông Nam nhìn chiếc điện thoại rất lâu, như nhìn một con vật lạ. “Bà Hạnh từng tới đây,” ông nói. “Khoảng mười năm trước. Bả mang theo cuốn sổ này.” Ông chỉ vào bìa đen. “Bả hỏi nếu một ngày có người muốn biết hết thì tôi có kể không.”
“Ông trả lời sao?”
“Tôi đuổi bả về.” Ông nhìn tờ bản nháp trong tay, ngón cái miết lên dòng chữ bút chì. “Bây giờ người hỏi không còn là bả nữa.” Rồi ông ngồi thẳng lưng. “Ghi đi.”
Tôi đặt điện thoại giữa bàn. Ông nói tên đầy đủ, công việc thời điểm đó, nội dung lần kiểm tra, việc mình đã làm nhẹ lời cảnh báo và vì sao. Ông không nói mình gây ra vụ cháy, cũng không nói mình không liên quan. Ông chỉ kể đúng phần của mình.
Cuối cùng, ông nói thêm, giọng như đang nói với chính mình: “Cái khó của mấy vụ như vầy là ai cũng nghĩ phần mình nhỏ. Một cánh cửa khóa không tạo ra lửa. Một sợi dây cũ không giết ai nếu không cháy. Một đống thùng giấy cũng chỉ nằm đó. Một cuộc gọi chậm vài phút cũng không phải nguyên nhân bắt đầu.”
Tôi ngẩng phắt lên. “Cuộc gọi nào?”
Ông Nam nhận ra mình đã nói quá. “Mày chưa gặp Kiệt?” Thấy tôi hỏi lại có phải Phạm Tú Kiệt, cái tên thứ tư trong sổ, ông gật đầu nhưng nhất định không nói thêm. “Để nó tự nói.”
Tôi thu lại giấy tờ, hỏi xin mang bản nháp đi scan. Ông bảo không. Tôi còn chưa kịp thất vọng thì ông đã đẩy luôn cả túi hồ sơ về phía tôi. “Mang bản gốc đi. Tôi giữ hai mươi năm đủ rồi.”
Trên đường về, tôi dừng xe ở bãi đất từng là chung cư Phượng Hoàng. Giờ ở đó là một dãy cửa hàng mới sơn màu sáng, bán điện thoại, trà sữa, quần áo. Không còn bức tường cháy, không còn cầu thang, không còn cửa thoát hiểm nào. Người qua đường chẳng ai biết mình đang đứng trên nơi mười một người đã chết.
Tôi mở cuốn sổ, gạch một đường mảnh dưới tên Đặng Hoài Nam. Không phải để đánh dấu “đã trả xong”. Tôi bắt đầu hiểu loại nợ này không có chuyện trả hết, chỉ có chuyện thôi che giấu nó đi.
Ở trang kế tiếp là dòng: Nguyễn Hương Vân — một tấm ảnh. Bên cạnh, bà ngoại viết thêm một câu mà lần trước tôi không để ý:
“Trong ảnh có người chúng ta đã làm mất tên.”