Chương 6: Đêm cháy không bắt đầu từ lửa
Lê Cảnh bảo tôi đừng gọi ông là điều tra viên. “Tôi không phải công an,” ông nói ngay khi mở cửa. Hai mươi năm trước, ông làm trong tổ kỹ thuật phối hợp xác minh nguyên nhân và điều kiện an toàn. Tôi hỏi ông có ký vào báo cáo cuối cùng không, ông nói có. “Vậy đủ để cháu hỏi,” tôi đáp.
Ông Cảnh sống trong một căn hộ nhỏ gần Công viên Phú Lâm. Phòng khách chật kín ba kệ sách, một chiếc radio cũ và rất nhiều hồ sơ được đóng thùng chồng lên nhau. Khi tôi đặt năm món đồ lên bàn, mắt xích, bản nháp điện, tấm ảnh, bảng kê cuộc gọi và chiếc chìa khóa, ông tháo kính ra nhìn từng thứ.
“Bà Hạnh gom được hết?”
“Không. Cháu gom. Bà chỉ để lại danh sách.” Ông Cảnh nhìn cuốn sổ bìa đen, hỏi bà ghi ông nợ gì. Nghe tôi nói một lời xin lỗi, ông cười khô khốc: “Xin lỗi ai?” Tôi bảo chính tôi cũng muốn biết.
Ông đứng dậy, kéo ra một thùng hồ sơ dưới gầm kệ. Trên nắp có dòng chữ viết tay: PHƯỢNG HOÀNG — KHÔNG HỦY. Đó là bản photocopy những thứ ông được phép giữ lại lúc nghỉ hưu, hoặc có lẽ không hẳn được phép. Khi tôi hỏi làm vậy có vi phạm không, ông nhún vai: “Có lẽ. Tôi đã bảy mươi sáu. Cô muốn tố thì tố.”
Tôi không có ý đó. Chúng tôi trải hồ sơ kín cả mặt bàn: sơ đồ tòa nhà, ảnh hiện trường, biên bản lấy lời khai, danh sách nạn nhân, bản vẽ hệ thống điện. Ông Cảnh chỉ vào một vùng khoanh bút đỏ ở tầng trệt. “Điểm cháy đầu tiên được xác định quanh hộp điện và khu vực chứa hàng phía sau các cửa tiệm.”
“Chập điện?”
“Khả năng cao.” Tôi hỏi vậy báo cáo không sai sao. Ông bảo không sai ở câu đó. Tôi hỏi sai ở đâu, và ông nhìn thẳng vào tôi. “Ở việc người ta đọc câu đó như thể nó trả lời hết mọi thứ.”
Ông lấy ra một bản dự thảo dày mười bảy trang. Bản kết luận chính thức mà tôi từng tìm được chỉ có bảy trang. Tôi hỏi mười trang kia đâu. Ông giải thích chúng không bị xé khỏi báo cáo; đây là dự thảo làm việc, và khi thống nhất, phần mô tả bị rút đi. Cả tổ cùng rút, nhưng người viết lại là ông. Ông nói điều đó không chút né tránh.
Tôi đọc dự thảo. Nó không có câu nào kiểu “một người gây ra tất cả”. Nó liệt kê nhiều yếu tố: hệ thống dây dẫn cũ và tải sử dụng tăng; vật liệu dễ cháy ở tầng trệt làm lửa lan nhanh; lối hành lang bị hàng hóa thu hẹp; cửa sau có dấu hiệu từng bị khóa hoặc xích nhưng trạng thái chính xác lúc thoát nạn còn lời khai mâu thuẫn; cửa sân thượng khóa và không có chìa tại hiện trường; cuộc gọi báo cháy không phải cuộc liên lạc đầu tiên của người phát hiện khói. Dòng cuối cùng ghi: một số người cư trú không đăng ký nên việc kiểm đếm nạn nhân bị chậm.
Tôi dừng lại ở dòng ấy. “Không đăng ký. Nguyễn Ánh Tuyết?”
Ông Cảnh nhìn tôi rất lâu. “Cô đã có tên.” Tôi hỏi ông có biết không. Ông nói ông nghi, nhưng không ai xác nhận chính thức. Tôi nói bà ngoại tôi biết. Ông đáp: “Bà Hạnh nói không chắc.”
Câu đó như một cú đẩy vào ngực tôi. Ông lấy ra bản sao lời khai của bà, có chữ ký quen thuộc ở cuối trang. Câu trả lời của bà ghi: “Trong tiệm có một cô phụ việc tên Tuyết, đã nghỉ trước vụ cháy vài ngày; không rõ hiện ở đâu.”
Tôi đọc lại hai lần. Tấm ảnh Tuyết ngồi cạnh tôi được chụp chỉ một tháng trước vụ cháy. Kiệt thấy chị chạy lên tầng trên ngay trong đêm cháy. Vậy mà bà ngoại nói chị đã nghỉ trước đó. Không phải lẫn lộn trí nhớ, mà là một lời nói dối cụ thể, có chữ ký.
“Tại sao bà nói vậy?”
“Cô phải hỏi bà ấy.” Tôi nói bà chết rồi. Ông Cảnh bảo có lẽ cuộn băng của bà sẽ trả lời. Tôi sững người, hỏi sao ông biết có cuộn băng. Ông im một lúc rồi kể bà Hạnh từng nói nếu bà chết trước khi dám kể, bà sẽ ghi âm lại.
Tôi hỏi hai người có thân nhau không. Ông bảo không. “Chúng tôi cãi nhau suốt hai mươi năm.” Tôi gần như bật cười, hỏi cãi về chuyện gì.
“Bả nói báo cáo của tôi biến mười một cái chết thành lỗi của một sợi dây điện. Tôi nói nếu bả muốn sự thật đầy đủ thì trước hết hãy nói thật về hàng giấy và con Tuyết.” Ông xoa sống mũi. “Rồi không ai chịu đi trước.”
Câu ấy đau theo một cách khác. Hai người già đã giữ những phần sự thật của nhau như giữ con tin. Bà ngoại muốn ông Cảnh thừa nhận cả hệ thống đã thất bại, ông Cảnh muốn bà nhận phần của mình, và cả hai cứ chờ người kia bước trước. Trong lúc họ chờ, mười một người vẫn chết, và Tuyết vẫn không có tên.
Tôi hỏi vì sao bản cuối lại rút những yếu tố này. Ông Cảnh ngồi xuống, chậm rãi. “Không phải có ai đưa phong bì rồi bảo tôi xóa. Một báo cáo kỹ thuật cần kết luận được nguyên nhân phát cháy. Chúng tôi có bằng chứng điện quá nhiệt, vết cháy, cấu trúc lan truyền phù hợp. Những thứ như cửa khóa, hành lang, cuộc gọi là điều kiện ảnh hưởng đến hậu quả, nhưng xác định chính xác mức đóng góp của từng thứ thì rất khó.”
“Nên bỏ đi?”
“Nên đưa vào phần kiến nghị.” Tôi nói nhưng chúng đã bị rút. Ông sửa lại: bị rút gọn. Tôi hỏi hai chữ ấy khác nhau thế nào với gia đình người chết. Ông im một lúc lâu. “Không khác nhiều.”
Ông kể thời điểm đó còn đủ thứ áp lực. Chủ nhà muốn đóng vụ việc để xử lý bồi thường. Cư dân muốn biết ai chịu trách nhiệm. Cơ quan chức năng cần một kết luận đủ rõ để không kéo dài vô hạn. Báo chí cần một cái tít. Và hai chữ “chập điện” đáp ứng được tất cả. Nó đúng, và chính vì đúng, nó che được rất nhiều điều đúng khác.
Tôi lấy một tờ giấy trắng, cùng ông dựng lại dòng thời gian. Trước 00:47, điện chập chờn, mùi khét xuất hiện, lửa bắt đầu ở khu vực tầng trệt, giấy và hàng hóa khiến nhiệt và khói lan rất nhanh. Tuyết phát hiện, chạy lên gọi người. Lúc 00:47, Kiệt gọi Kha thay vì gọi cứu hỏa; đến 00:52 cuộc gọi báo cháy mới được thực hiện.
Cư dân chạy xuống, gặp cửa sau bị xích. Ông Phúc chạy đi tìm kìm. Một số người quay ngược lên trên, nhưng cửa mái khóa, và ba người được tìm thấy gần chiếu nghỉ tầng bốn. Bà ngoại kéo tôi qua cửa trước. Tuyết không ra.
Tôi nhìn tờ giấy chi chít mũi tên. “Có ai trong số này là hung thủ không?”
Ông Cảnh nhìn sơ đồ. “Nếu cô cần một người để ghét, cô sẽ thất vọng.” Tôi nói tôi không cần. Ông bảo tôi sẽ cần, khi gặp gia đình nạn nhân. “Vì một câu chuyện có một thủ phạm thì dễ sống cùng hơn câu chuyện mà nhiều người bình thường cùng làm những việc bình thường nhưng tệ, rồi một đêm mọi thứ khớp vào nhau.”
Tôi nghĩ ông đúng. Nhưng đúng không có nghĩa là dễ chịu.
“Lời xin lỗi của ông là gì?” tôi hỏi.
Ông Cảnh tháo kính, lau rất lâu bằng vạt áo. Ông nói ông đã từng xin lỗi bà Hạnh, nhưng bà không nhận, bảo ông xin lỗi nhầm người. Rồi ông kéo bản danh sách tử vong lại gần: mười cái tên, và một dòng “nữ chưa xác định danh tính”.
“Tôi nợ họ,” ông nói. “Vì công việc của tôi không chỉ là tìm điểm bắt đầu của ngọn lửa.” Ông đặt ngón tay lên bản báo cáo bảy trang. “Tôi đã biết câu chuyện dài hơn. Nhưng tôi cho phép nó được nhớ ngắn hơn.”
Tôi bật ghi âm. Ông Cảnh nói lại toàn bộ. Ông không nhận những lỗi không phải của mình, không nói báo cáo là giả; ông nói nó thiếu. Rồi ông đọc tên từng nạn nhân có trong hồ sơ, chậm và rõ, như điểm danh.
Đến dòng cuối cùng, ông dừng lại. “Nếu cô xác minh được Tuyết, tôi sẽ ký một bản bổ sung lời khai.” Tôi hỏi hai mươi năm rồi còn bổ sung được sao. Ông bảo có thể không thay đổi được kết luận pháp lý. “Nhưng để hồ sơ lưu trữ không tiếp tục nói rằng chúng tôi không biết gì.”
Tôi thu dọn giấy tờ. Trước khi tôi về, ông Cảnh lấy trong thùng ra một mẩu giấy nhỏ đã ố vàng. “Cái này bà ngoại cô để lại cho tôi mười hai năm trước.”
Trên giấy là nét chữ của bà: “Nếu một ngày Châu quay lại, đừng bảo vệ tôi.” Tôi đứng im, ngón tay bấm vào mép giấy. Phía dưới còn một câu nữa:
“Nó phải biết tôi đã cứu nó, và cũng phải biết tôi đã không cứu được người khác.”