Chương 2: Làng phải ngập để thành phố không ngập
Ở Nam Mộc, không ai hỏi tôi từng là vương phi. Người ta chỉ hỏi một câu: “Nhà tôi có phải chạy không?” Câu hỏi ấy khó trả lời hơn mọi lời chế giễu ở kinh thành.
Trạm thủy văn được đặt tạm trong một ngôi miếu cũ sát bờ sông. Ba ngày liền, chúng tôi đo mực nước mỗi nửa canh giờ, chấm từng điểm lên tờ giấy dán trên vách miếu. Đường biểu diễn không chịu đi xuống. Mưa thượng nguồn vẫn dồn về từng đợt, nước sông đục ngầu cuộn cả thân cây trôi qua chân đê.
Đê bờ bắc mới xây vừa cao vừa kín, che chở thương cảng Vĩnh Khê, kho thuế và khu dân cư giàu nhất vùng. Bờ nam thấp hơn hẳn. Ở đó có mười bảy làng với bốn mươi ba nghìn dân, những cánh đồng lúa và hai cái chợ nhỏ. Không có dinh quan, không có kho thuế, không có lý do nào trên giấy tờ khiến một viên quan ở kinh thành gọi nơi ấy là “trọng yếu”. Nhưng ở đó có người sống, và lẽ ra chỉ chừng ấy đã phải đủ.
Tôi yêu cầu mở toàn bộ hồ sơ thiết kế. Quan chủ trì Nam Mộc là Trịnh Phác, một người đàn ông gầy gò, râu lốm đốm bạc, nghe xong thì nhíu mày.
“Hạ cô nương chỉ được cử xuống hỗ trợ đo đạc và dân sinh.”
“Vậy tôi đang hỗ trợ đây.”
“Hồ sơ kỹ thuật do Công bộ quản lý.”
“Đê đang rò dưới chân. Nếu hồ sơ không cho người đứng trên đê xem thì giữ để làm gì?”
Ông nhìn tôi, giọng hạ xuống. “Cô từng là vương phi, không có nghĩa là…”
“Tôi đã bị hưu rồi.” Tôi nói rất bình thản. “Nếu ngài định dùng thân phận cũ để từ chối tôi, ít ra cũng nên cập nhật tin tức.”
Mấy viên thư lại cúi đầu giấu cười. Trịnh Phác thở dài, cuối cùng vẫn sai người khiêng hòm hồ sơ tới.
Tôi đọc suốt đêm dưới ngọn đèn dầu leo lét, và tìm thấy đúng điều mình sợ. Bản thiết kế đầu tiên có ba khu tràn lũ tự nhiên ở nam ngạn. Đó không phải những đoạn đê bị lỗi, mà là những vùng đất được quy hoạch sẵn để khi nước vượt ngưỡng, dòng sông có chỗ mà tản ra. Hai khu là đồng hoang theo mùa. Khu thứ ba gồm bốn làng cùng ruộng thấp. Theo phương án gốc, dân khu ba phải được di dời dần trong năm năm, đổi đất mới ở chỗ cao, rồi vùng cũ mới trở thành bãi phân lũ.
Hai năm sau, phương án ấy bị sửa. Ba khu tràn bị thu hẹp chỉ còn một, hai vùng còn lại được cho phép khai khẩn để tăng diện tích chịu thuế.
Sáng ra, tôi chỉ vào dấu phê chuẩn trên văn bản. “Ai duyệt bản sửa này?”
Trịnh Phác đáp: “Công bộ, Hộ bộ và Nhiếp chính phủ cùng đồng ý.”
Tên Lục Trường Uyên nằm trên văn bản ấy. Không phải chữ ký tay, mà là ấn phê của phủ, đỏ thẫm như một vết thương đã khô. Tôi nhìn nó rất lâu. Vậy là chuyện này không còn là một lỗi kỹ thuật nữa, mà là một quyết định chính sách. Người ta muốn vừa có đê, vừa có thêm đất thu thuế, lại vừa khỏi phải bồi thường cho dân bị di dời. Những năm nước vừa, hệ thống vẫn chạy êm và không ai thấy cái giá. Năm nay nước lớn, dòng sông tới đòi lại phần không gian từng thuộc về nó.
Sáng hôm sau, tôi đi một vòng bốn làng nằm trong khu tràn cũ. Làng đầu tiên tên Hạ Tân. Tin đồn đã đến trước tôi, người dân tụ tập đông nghịt trước sân đình, ai cũng ướt áo vì mưa.
Một người đàn ông bước ra hỏi thẳng: “Có phải triều đình định phá đê cho nước vào đây để cứu Vĩnh Khê không?”
Không ai trong đoàn muốn mở miệng. Tôi đáp: “Chưa có lệnh phá.”
“Nhưng có thể?”
“Có.”
Tiếng chửi rủa lập tức nổi lên. Một bà cụ vốc nắm bùn ném vào chân tôi, giọng run vì giận: “Nhà quan ở bờ bên kia, nên làng tôi phải chết hả?”
Tôi không tránh. “Không.”
“Vậy cô hứa không phá đi!”
Tôi không hứa. Nếu hôm nay tôi nói “không phá” để được lòng họ, vài ngày sau khi nước buộc phải tràn, chính lời hứa ấy sẽ giết người.
“Tôi hứa một việc khác,” tôi nói. “Nếu có khả năng phải cho nước vào, mọi người sẽ được biết trước ngưỡng nào, giờ nào, chạy theo đường nào, và được đưa đi trước khi lệnh được thi hành.”
Một người cười gằn. “Còn nhà thì sao?”
“Tôi không hứa giữ được.”
“Ruộng?”
“Cũng không.”
“Vậy rốt cuộc cô hứa cái gì?”
Tôi nhìn những gương mặt đen sạm, ướt nước mưa trước mặt. “Tôi hứa mạng người sẽ không bị giấu sau hai chữ ‘khẩn cấp’.”
Không ai vỗ tay. Họ có quyền không cảm động.
Tôi cho lập danh sách từng hộ: người già, trẻ nhỏ, người bệnh, trâu bò, thóc giống, giấy tờ đất, đồ thờ. Những thứ người ở kinh thành gọi gọn là “tài sản”, với người trong làng lại là từng mảnh đời sống. Chúng tôi khảo sát ba tuyến chạy lên gò cao. Tuyến một nhanh nhất nhưng phải qua một chiếc cầu gỗ đã mục chân. Tuyến hai dài hơn nhưng đủ rộng cho xe bò. Tuyến ba là đường núi, chỉ dùng khi hai đường kia bị cắt. Tôi cho cắm cọc vôi và treo đèn dầu dọc từng tuyến.
Trịnh Phác cau mày nhìn hàng cọc trắng. “Làm vậy dân sẽ hoảng.”
“Họ đã hoảng rồi.”
“Cô càng chuẩn bị, họ càng tin triều đình chắc chắn bỏ làng.”
“Không chuẩn bị cũng không làm nguy cơ biến mất.”
Ngày thứ hai, chúng tôi tổ chức thử di chuyển. Tôi không gọi đó là diễn tập, chỉ dặn từng nhà: “Nếu nghe ba hồi chiêng dài, mỗi nhà mang đúng túi đã chuẩn bị, đi theo màu cọc của khu mình.”
Lần đầu mất gần hai canh giờ, quá lâu. Một gia đình quay lại bắt lợn, một bà cụ nhất định không chịu rời bàn thờ, hai xe bò kẹt cứng trên cầu, mấy đứa trẻ lạc mẹ khóc ầm giữa đường. Không ai chết, vì đây chỉ là thử. Chúng tôi sửa từng chỗ: cho đàn vật nuôi đi sớm, đặt người dẫn đường ở mỗi ngã rẽ, lập điểm tập trung riêng cho trẻ em, phát cho mỗi nhà một tấm gỗ ghi số người để kiểm đếm.
Lần thứ hai còn một canh giờ. Vẫn dài, nhưng thật hơn mọi bản báo cáo “đã có phương án di dân” mà tôi từng đọc.
Tối đó, công văn từ kinh thành tới. Nội các hỏi một câu: nếu phải phân lũ, vùng nào ít thiệt hại nhất? Tôi ghét câu hỏi ấy, nhưng vẫn phải trả lời.
Tôi tính ba kịch bản. Kịch bản thứ nhất là giữ nguyên toàn bộ đê: nếu đê tự vỡ ở điểm yếu hiện tại, nước có thể đổ bất ngờ vào sáu làng giữa đêm, không ai kiểm soát được lưu lượng. Kịch bản thứ hai là chủ động phá ở Hạ Tân: bốn làng ngập có kiểm soát, đổi lại hạ được đỉnh nước cho Vĩnh Khê và hai huyện phía dưới. Kịch bản thứ ba là mở hai đoạn cùng lúc, một ở bờ nam, một ở vùng đồng trũng bắc ngạn: thiệt hại được chia ra, nhưng bắc ngạn có kho thuế và nhiều tài sản lớn.
Tôi gửi đề xuất theo kịch bản thứ ba. Trịnh Phác đọc xong thì lắc đầu. “Triều đình sẽ không chọn đâu.”
“Vì sao?”
“Kho thuế.”
“Kho thì di chuyển được.”
“Thương nhân sẽ phản đối.”
“Dân nam ngạn cũng đang phản đối.”
“Họ không có người trong triều.”
Đó là câu thật nhất ông nói với tôi từ hôm tới đây. Tôi chấm bút, viết thêm một dòng vào cuối tờ trình: “Không nên chọn vùng hy sinh dựa trên giá trị thuế của đất. Nếu buộc phải phân lũ, tiêu chí phải gồm thời gian di dời, số người, độ sâu ngập dự kiến, khả năng phục hồi và tổng rủi ro của cả hệ thống.”
Hai ngày sau, Lục Trường Uyên tới Nam Mộc. Không cờ lớn, không nghi trượng, hắn làm đúng như điều tôi từng nói ở cổng thành. Chúng tôi gặp nhau trên mặt đê lúc trời nhá nhem tối, gió sông thốc vào lạnh buốt.
Hắn đưa tôi bản phê chuẩn sửa quy hoạch năm xưa. “Ấn phủ là của ta.”
“Tôi biết.”
“Ta đã đồng ý thu hẹp vùng phân lũ.”
“Tôi cũng biết.”
“Nàng không hỏi vì sao?”
“Giờ ngài có thể tự nói.”
Hắn nhìn xuống dòng nước đang cuộn. “Ba năm trước, Hộ bộ báo không đủ ngân sách bồi thường cho bốn làng. Vĩnh Khê lại cần mở rộng thương cảng. Công bộ nói xác suất gặp trận lũ vượt thiết kế trong hai mươi năm là thấp.”
“Ngài tin họ.”
“Ta chọn.” Hắn sửa lại, giọng chậm rãi. “Không đổ cho họ. Là ta chọn.”
Tôi gật đầu. “Tốt.”
“Tốt?”
“Ít ra nếu quyết định sai, chúng ta biết ai phải chịu trách nhiệm.”
Hắn cười, nụ cười chẳng có chút vui nào. “Nàng thật sự không biết an ủi người khác.”
“Ngài cũng đâu xuống đây để được an ủi.”
Tôi đưa hắn ba kịch bản. Lục Trường Uyên đọc rất lâu dưới ánh đuốc, đến phương án thứ ba thì ngẩng lên. “Nàng muốn cho nước vào cả bắc ngạn?”
“Tôi muốn chia rủi ro.”
“Kho thuế sẽ mất.”
“Dời ngay từ bây giờ.”
“Thương cảng có hàng nghìn người.”
“Vì vậy nếu phải mở bắc ngạn thì mở vùng đồng trũng phía tây cảng, không phải khu dân cư.”
“Chi phí?”
“Cao.”
“So với phá Hạ Tân?”
“Cao hơn.”
“Vậy triều đình sẽ hỏi vì sao phải trả nhiều hơn.”
Tôi nhìn thẳng vào hắn. “Vì dân nghèo không phải phần rẻ của phương trình.”
Đêm đó, mực nước lên thêm ba tấc. Đất dưới chân đê Nam Mộc bắt đầu rỉ ra thành những dòng nhỏ đục ngầu, lặng lẽ và dai dẳng. Chúng tôi chỉ còn rất ít thời gian để biến một quyết định về đất đai thành một quyết định có người sống sót.