Chương 5: Sai lầm không thuộc về một người
Mùa đông năm ấy, triều đình mở cuộc điều tra Nam Mộc. Mục đích không phải để tìm một kẻ tế cờ, ít nhất đó là điều tôi đã yêu cầu ngay từ đầu.
Ban đầu Nội các muốn hỏi một câu rất đơn giản: ai chịu trách nhiệm khiến vùng phân lũ bị thu hẹp? Tôi gửi lại một tờ trình ngắn: “Nếu chỉ tìm ra một cái tên, lần sau hệ thống sẽ lặp lại sai lầm ấy với một người khác.”
Hồ sơ ba năm trước cho thấy chẳng có cuộc họp bí mật nào ở đó ai đó nói: “Hãy đặt bốn làng vào chỗ nguy hiểm.” Thay vào đó là hàng chục quyết định, đứng riêng thì cái nào cũng có lý. Hộ bộ muốn giảm tiền bồi thường. Công bộ tin rằng xác suất xảy ra lũ cực đoan rất thấp. Vĩnh Khê muốn mở rộng cảng. Quan địa phương muốn tăng diện tích canh tác để đạt chỉ tiêu thuế. Nhiếp chính phủ muốn một dự án vừa bảo vệ được thương cảng vừa không đội ngân sách. Mỗi bên chỉ bẻ cong một chút, đến khi ghép lại, khoảng trống dành cho nước đã biến mất.
Đó là loại sai lầm nguy hiểm nhất. Không ai thấy mình đã làm điều ác, nên cũng chẳng ai tự dừng tay.
Cuộc điều tra diễn ra ở Vĩnh Khê chứ không phải kinh thành. Tôi đề nghị dân Hạ Tân phải có người đại diện tham dự. Hộ bộ phản đối: “Họ đâu hiểu tài chính công.”
“Họ hiểu nhà mình đã ngập,” tôi đáp.
Cuối cùng, phòng nghị sự có bốn đại diện dân cư, hai thương nhân Vĩnh Khê, người của Công bộ, Hộ bộ, huyện Nam Mộc và một nhóm độc lập từ Ngự sử đài. Lục Trường Uyên cũng tới, nhưng lần này hắn ngồi ghế nhân chứng chứ không phải ghế chủ tọa.
Vị Ngự sử hỏi: “Vương gia có đọc bản đánh giá rủi ro khi phê chuẩn việc sửa quy hoạch không?”
“Có.”
“Trong đó ghi xác suất xảy ra lũ vượt thiết kế là bao nhiêu?”
“Khoảng năm phần trăm trong hai mươi năm.”
“Ngài cho rằng như thế là thấp?”
“Lúc đó, có.”
Tôi nhìn sang viên quan Công bộ. Ông ta chậm rãi giải thích: “Mô hình được dựng trên chuỗi số liệu mưa ba mươi năm.”
“Có tính đến thay đổi của lưu vực thượng nguồn không?” tôi hỏi.
Ông ta im lặng. Ba năm trước, thượng nguồn đã mất khá nhiều rừng vì khai mỏ và khai khẩn, dòng chảy mặt tăng lên rõ rệt, nhưng chưa ai đưa những dữ liệu ấy vào mô hình.
“Tại sao?”
“Không đủ số liệu.”
“Không đủ số liệu thì phải ghi rõ là bất định.”
“Có ghi.”
“Ở đâu?”
Ông ta lật phụ lục, dừng ở trang bốn mươi bảy, chỉ vào một dòng nhỏ: “Ảnh hưởng của thay đổi lớp phủ bề mặt lưu vực chưa được định lượng đầy đủ.”
Lục Trường Uyên nhìn dòng chữ ấy rất lâu. “Ta chưa từng thấy câu này.”
“Nó nằm trong báo cáo.”
“Trong phụ lục, ở trang bốn mươi bảy.”
“Thì vẫn là báo cáo.”
Tôi chen vào: “Đây là lỗi ở cách trình bày rủi ro. Thông tin tồn tại không có nghĩa người ra quyết định thật sự hiểu nó. Nếu một điều bất định có thể làm thay đổi quyết định, nó không được phép bị chôn trong phụ lục.”
Đến lượt Hộ bộ bị chất vấn về bồi thường. Họ thừa nhận đã tính chi phí di dời quá thấp, vì dùng giá đất hiện tại của vùng trũng thay cho giá đất thay thế ở chỗ cao.
Một đại diện Hạ Tân đứng dậy, giọng khàn khàn: “Tức là vì nhà chúng tôi rẻ, nên các ông nghĩ đưa chúng tôi đi cũng rẻ?”
Viên quan Hộ bộ lúng túng: “Không phải ý đó.”
“Nhưng cách tính thì đúng là như vậy.”
Ông ta không đáp được.
Thương nhân Vĩnh Khê phải giải thích vì sao thương cảng được xếp vào hàng “tài sản trọng yếu”. Họ nói mất cảng sẽ ảnh hưởng tới thuế khóa, việc làm và vận tải cả vùng. Điều đó đúng, tôi không phủ nhận. Một ngôi làng và một thương cảng không có cùng chức năng. Nhưng việc một nơi quan trọng với kinh tế không tự động biến nơi khác thành vùng có thể chịu thiệt hại vô hạn.
Cuộc điều tra kéo dài mười một ngày. Kết luận cuối cùng không chỉ ra một “hung thủ” nào, mà nêu sáu lỗi của hệ thống. Thứ nhất, đánh giá rủi ro không cập nhật thay đổi của lưu vực. Thứ hai, điều bất định quan trọng bị chôn trong phụ lục. Thứ ba, quyết định thu hẹp vùng phân lũ không đặt ra tiêu chí bảo vệ dân cư tối thiểu. Thứ tư, chi phí tái định cư bị tính thấp một cách có hệ thống. Thứ năm, lợi ích thuế của Vĩnh Khê được tính trực tiếp, còn thiệt hại sinh kế của nam ngạn chỉ quy ra giá đất. Thứ sáu, không có cơ chế xem xét lại quy hoạch sau khi điều kiện thượng nguồn thay đổi.
Ngự sử hỏi: “Vậy xử ai?” Đó cũng là câu thiên hạ đang chờ.
Một số người phải chịu trách nhiệm cá nhân. Viên quan Công bộ đã gạt đi yêu cầu cập nhật mô hình dù cấp dưới cảnh báo tới hai lần. Một viên quan địa phương làm giả số dân trong vùng để giảm dự toán bồi thường. Cả hai đều bị kỷ luật. Nhưng tôi phản đối việc dừng lại ở đó.
“Còn Lục Trường Uyên thì sao?” một Ngự sử hỏi thẳng.
Hắn tự trả lời: “Ta đã phê.”
“Ngài có nhận tội?”
“Nếu hỏi về hình sự, không có chứng cứ ta cố ý gây hại. Nếu hỏi về trách nhiệm chính trị, có.”
Cả phòng lặng đi. Một Nhiếp chính vương công khai thừa nhận quyết định sai không phải chuyện thường thấy.
Hắn nói tiếp: “Ta sẽ trình triều đình công khai phần trách nhiệm của phủ, và sẽ không tham gia phê chuẩn dự án chỉnh trị Nam Mộc mới.”
“Tự rút vì xung đột lợi ích?”
“Đúng.”
Tôi nhìn hắn. Ba năm trước, hắn nghĩ chịu trách nhiệm nghĩa là quyết định thay mọi người. Giờ hắn bắt đầu hiểu, có những lúc chịu trách nhiệm là lùi ra khỏi một quyết định để người khác đánh giá những gì mình đã làm.
Sau cuộc điều tra, triều đình ban hành quy tắc mới. Mọi dự án đê lớn từ nay phải có một bản tóm tắt rủi ro không quá mười trang dành riêng cho người ra quyết định, phải công khai vùng ngập dự kiến, phải đánh giá những người bị ảnh hưởng chứ không chỉ giá trị đất, phải có kịch bản cho trường hợp công trình thất bại hoặc lũ vượt thiết kế, phải lập kế hoạch tái định cư từ trước chứ không đợi lũ xong mới tính, và phải được xem xét lại năm năm một lần hoặc mỗi khi thượng nguồn có biến đổi lớn.
Trịnh Phác cầm bản quy tắc, lắc đầu. “Cô vừa làm hồ sơ Công bộ dày gấp đôi.”
“Tôi xin lỗi.”
“Trông cô chẳng có vẻ gì là xin lỗi.”
“Đúng là không.”
Nhưng một vấn đề khác lại nảy sinh. Các làng ở hạ lưu bắt đầu lên tiếng: “Nếu Nam Mộc có vùng phân lũ được bồi thường, còn chúng tôi thì sao?” Từ lâu, nhiều nơi cũng đã bị coi là vùng “chấp nhận ngập” không chính thức. Không bản đồ, không bồi thường, chỉ có một thói quen: mỗi khi lũ về, người nghèo nhận nước trước.
Tôi hiểu Nam Mộc không phải một vụ riêng lẻ. Nó chỉ là nơi đầu tiên đủ lớn để buộc triều đình phải nhìn vào.
Công bộ đề nghị tôi tham gia nhóm lập bản đồ rủi ro cho toàn lưu vực sông Thương, và tôi nhận lời. Không chức cao, không phủ đệ, không danh hiệu gì cả, chỉ một chiếc bàn làm việc, một đội đo đạc và rất nhiều bùn. Tôi thấy như vậy là hợp với mình.
Ngày tôi lên đường khảo sát huyện tiếp theo, Lục Trường Uyên gửi tới một bức thư. Trong thư chỉ có một câu: “Ta từng nghĩ, nếu không ai cố ý làm sai thì chẳng ai phải nhận lỗi.”
Tôi viết lại cho hắn: “Đó là lý do chúng ta cần một hệ thống tốt hơn lòng tốt.”
Không nhắc gì đến chuyện cũ. Cũng chẳng cần.