Chương 5: Sai lầm không thuộc về một người

Mùa đông năm đó, triều đình mở cuộc điều tra Nam Mộc.

Không phải để tìm một kẻ tế cờ.

Ít nhất tôi yêu cầu như vậy.

Nội các ban đầu muốn hỏi rất đơn giản:

Ai chịu trách nhiệm khiến vùng phân lũ bị thu hẹp?

Tôi gửi lại:

Nếu chỉ tìm một tên, lần sau hệ thống sẽ lặp lại với người khác.

Hồ sơ ba năm trước cho thấy không có một cuộc họp bí mật nào nơi ai đó nói: “Hãy đặt bốn làng vào nguy hiểm.”

Thay vào đó là hàng chục quyết định hợp lý khi đứng riêng.

Hộ bộ muốn giảm tiền bồi thường.

Công bộ tin xác suất lũ cực đoan thấp.

Vĩnh Khê muốn mở cảng.

Quan địa phương muốn tăng diện tích canh tác để đạt chỉ tiêu thuế.

Nhiếp chính phủ muốn một dự án vừa bảo vệ thương cảng vừa không đội ngân sách.

Mỗi bên chỉ bẻ một chút.

Đến khi ghép lại, khoảng trống cho nước biến mất.

Đó là loại sai lầm nguy hiểm nhất.

Không ai cảm thấy mình đã làm điều ác.

Vì thế không ai tự dừng.

Cuộc điều tra diễn ra tại Vĩnh Khê, không phải kinh thành.

Tôi yêu cầu dân Hạ Tân có đại diện.

Hộ bộ phản đối:

“Họ không hiểu tài chính công.”

Tôi đáp:

“Họ hiểu nhà mình đã ngập.”

Cuối cùng có bốn đại diện dân cư, hai thương nhân Vĩnh Khê, quan Công bộ, Hộ bộ, huyện Nam Mộc và một nhóm độc lập từ Ngự sử đài.

Lục Trường Uyên cũng tới.

Lần này hắn ngồi ghế nhân chứng.

Không ghế chủ tọa.

Ngự sử hỏi:

“Vương gia có đọc bản đánh giá rủi ro khi phê sửa quy hoạch?”

“Có.”

“Trong đó ghi xác suất lũ vượt thiết kế?”

“Khoảng năm phần trăm trong hai mươi năm.”

“Ngài cho rằng thấp?”

“Lúc đó, có.”

Tôi nhìn viên quan Công bộ.

Ông nói:

“Mô hình dùng chuỗi mưa ba mươi năm.”

“Có tính thay đổi lưu vực thượng nguồn?” tôi hỏi.

Ông im.

Ba năm trước, thượng nguồn đã mất khá nhiều rừng vì khai mỏ và khai khẩn.

Dòng chảy mặt tăng.

Nhưng dữ liệu chưa được đưa vào mô hình.

“Tại sao?”

“Không đủ số liệu.”

“Không đủ số liệu thì phải ghi bất định.”

“Có ghi.”

“Ở đâu?”

Ông mở phụ lục.

Trang bốn mươi bảy.

Một dòng:

Ảnh hưởng thay đổi phủ bề mặt lưu vực chưa được định lượng đầy đủ.

Lục Trường Uyên nhìn dòng ấy.

“Ta chưa từng thấy câu này.”

Quan Công bộ đáp:

“Nó trong báo cáo.”

“Trong phụ lục bốn mươi bảy trang.”

“Vẫn là báo cáo.”

Tôi chen:

“Đây là lỗi cách trình bày rủi ro.”

Thông tin tồn tại không có nghĩa người quyết định thật sự hiểu nó.

Nếu một bất định có thể thay đổi quyết định, nó không nên chôn ở phụ lục.

Hộ bộ bị hỏi về bồi thường.

Họ thừa nhận đã tính chi phí di dời quá thấp vì dùng giá đất hiện tại của vùng trũng thay vì giá đất thay thế ở cao hơn.

Một đại diện Hạ Tân hỏi:

“Tức là vì nhà tôi rẻ nên các ông nghĩ đưa chúng tôi đi cũng rẻ?”

Viên quan Hộ bộ nói:

“Không phải ý đó.”

“Nhưng cách tính là vậy.”

Ông im.

Thương nhân Vĩnh Khê thì phải trả lời tại sao thương cảng được xếp “tài sản trọng yếu”.

Họ nói mất cảng sẽ ảnh hưởng thuế, việc làm và vận tải.

Đúng.

Tôi không phủ nhận.

Một ngôi làng và một thương cảng không có cùng chức năng.

Nhưng việc một nơi quan trọng với kinh tế không tự động biến nơi khác thành vùng có thể chịu thiệt hại vô hạn.

Cuộc điều tra kéo dài mười một ngày.

Kết luận không có một “hung thủ”.

Có sáu lỗi hệ thống.

Một: đánh giá rủi ro không cập nhật thay đổi lưu vực.

Hai: bất định quan trọng bị chôn trong phụ lục.

Ba: quyết định giảm vùng phân lũ không có tiêu chí bảo vệ dân cư tối thiểu.

Bốn: chi phí tái định cư bị tính thấp có hệ thống.

Năm: lợi ích thuế của Vĩnh Khê được tính trực tiếp, còn thiệt hại sinh kế của nam ngạn chỉ tính bằng giá đất.

Sáu: không có cơ chế tái xem xét quy hoạch sau khi điều kiện thượng nguồn thay đổi.

Ngự sử hỏi:

“Vậy xử ai?”

Đây là câu mà công chúng cũng chờ.

Một số người phải chịu trách nhiệm cá nhân.

Quan Công bộ đã bỏ qua yêu cầu cập nhật mô hình dù được cấp dưới cảnh báo hai lần.

Một viên địa phương làm giả số dân trong vùng để giảm dự toán bồi thường.

Họ bị kỷ luật.

Nhưng tôi phản đối việc dừng ở đó.

“Lục Trường Uyên thì sao?” một Ngự sử hỏi thẳng.

Hắn tự trả lời:

“Ta phê.”

“Ngài có chịu tội?”

“Nếu hỏi hình sự, không có chứng cứ ta cố ý gây hại.”

“Nếu hỏi trách nhiệm chính trị, có.”

Phòng họp im.

Một Nhiếp chính vương thừa nhận quyết định sai không phải việc thường thấy.

Hắn nói tiếp:

“Ta sẽ trình triều đình công khai phần trách nhiệm của phủ và không tham gia phê chuẩn dự án chỉnh trị Nam Mộc mới.”

Ngự sử hỏi:

“Tự rút vì xung đột?”

“Đúng.”

Tôi nhìn hắn.

Ba năm trước hắn nghĩ chịu trách nhiệm là quyết định thay mọi người.

Bây giờ hắn bắt đầu hiểu đôi lúc chịu trách nhiệm là rời khỏi một quyết định để người khác đánh giá việc mình đã làm.

Sau điều tra, triều đình lập quy tắc mới.

Mọi dự án đê lớn phải có:

Bản tóm tắt rủi ro không quá mười trang dành cho người quyết định.

Công khai vùng ngập dự kiến.

Đánh giá người bị ảnh hưởng, không chỉ giá trị đất.

Kịch bản khi công trình thất bại hoặc vượt thiết kế.

Kế hoạch tái định cư được lập trước, không sau khi có lũ.

Và một chu kỳ xem xét lại năm năm hoặc sau biến đổi lớn thượng nguồn.

Trịnh Phác nói:

“Nàng vừa làm hồ sơ Công bộ dày gấp đôi.”

“Tôi xin lỗi.”

“Nàng không có vẻ xin lỗi.”

“Đúng.”

Nhưng một vấn đề khác xuất hiện.

Các làng ở hạ lưu bắt đầu phản ứng:

“Nếu Nam Mộc có vùng phân lũ được bồi thường, chúng tôi thì sao?”

Nhiều nơi từ lâu cũng bị coi là vùng “chấp nhận ngập” không chính thức.

Không bản đồ.

Không bồi thường.

Chỉ một thói quen: mỗi khi lũ tới, người nghèo nhận nước trước.

Tôi hiểu Nam Mộc không phải một vụ riêng.

Nó chỉ là nơi đầu tiên đủ lớn để buộc triều đình nhìn.

Công bộ đề nghị tôi tham gia một nhóm lập bản đồ rủi ro toàn lưu vực sông Thương.

Tôi nhận.

Không phải chức cao.

Không phủ đệ.

Không danh hiệu “nữ chủ”.

Chỉ một bàn làm việc, một đội đo đạc và rất nhiều bùn.

Tôi thấy phù hợp.

Ngày lên đường khảo sát huyện tiếp theo, Lục Trường Uyên gửi thư.

Chỉ một câu:

Ta từng nghĩ nếu không có ai cố ý làm sai thì không có ai phải nhận lỗi.

Tôi viết lại:

Đó là lý do chúng ta cần hệ thống tốt hơn lòng tốt.

Không nhắc chuyện cũ.

Cũng không cần.