Chương 4: Sau khi nước rút, ai trả nhà

Ba ngày sau khi mở đê, nước rút khỏi đường chính Hạ Tân.

Nó không rút khỏi đời người nhanh như vậy.

Bùn cao tới đầu gối trong nhiều căn nhà.

Giếng nhiễm bẩn.

Thóc ngâm nước.

Tường đất sập.

Trâu bò chết mắc ở hàng tre.

Những người sống sót bắt đầu hỏi câu chính quyền thường không thích nghe sau khi hết khẩn cấp:

“Bây giờ thì sao?”

Công văn đầu tiên từ Hộ bộ đề nghị hỗ trợ mỗi hộ một mức cố định theo loại nhà và diện tích ruộng.

Trịnh Phác đọc rồi nói:

“Ít nhất tiền xuống nhanh.”

Tôi hỏi:

“Nhà ba gian với nhà ba gian giống nhau?”

“Theo biểu.”

“Một hộ có ba trẻ nhỏ với hộ chỉ hai người?”

“Biểu không tính.”

“Người mất cả đất vì khu ấy về sau vẫn phải làm bãi phân lũ?”

Ông im.

Đó là chỗ nguy hiểm nhất.

Nếu chỉ sửa đê rồi cho dân quay về đúng nơi đã được xác định là vùng phải nhận nước, chúng tôi đang chuẩn bị cho lần sơ tán tiếp theo.

Nếu buộc họ chuyển đi nhưng chỉ trả giá căn nhà cũ, họ có thể không mua nổi đất mới ở vùng cao.

Tôi đề nghị chia bồi thường thành bốn phần:

Một, thiệt hại khẩn cấp: nhà, lương thực, vật nuôi, dụng cụ.

Hai, chi phí tạm cư sáu tháng.

Ba, đổi đất ngang giá sinh kế cho các hộ nằm trong vùng phân lũ lâu dài.

Bốn, tiền phục hồi hạ tầng chung: giếng, trường, đường, đình, nghĩa địa nếu phải di dời.

Hộ bộ phản đối ngay.

“Chi phí gấp nhiều lần biểu cũ.”

Tôi đáp:

“Biểu cũ được viết cho thiên tai tự nhiên. Đây là khu vực triều đình chủ động cho nước vào.”

“Mưa là thiên tai.”

“Quyết định mở đê là của chúng ta.”

“Nếu không mở thì thiệt hại lớn hơn.”

“Đúng.”

Tôi nói.

“Cần thiết không làm trách nhiệm biến mất.”

Lục Trường Uyên nghe cuộc tranh luận từ cuối bàn.

Hắn hỏi:

“Nếu triều đình trả đủ như nàng đề nghị, lấy đâu?”

“Một phần từ ngân khố phòng tai.”

“Không đủ.”

“Một phần từ khoản mở rộng thương cảng Vĩnh Khê chưa giải ngân.”

Hộ bộ thượng thư nổi giận.

“Dự án đó tạo thuế cho cả vùng.”

“Chính dự án đó là lý do quy hoạch phân lũ bị thu hẹp.”

“Không thể lấy tiền phát triển đền một sự cố.”

“Vậy lấy lợi ích của dự án mà không tính chi phí nó đẩy sang nơi khác?”

Không ai trả lời ngay.

Cuối cùng Lục Trường Uyên nói:

“Tạm dừng phần mở rộng năm nay. Chuyển một nửa sang tái định cư Nam Mộc.”

Hộ bộ nói:

“Vương gia…”

“Ấn phê sửa quy hoạch năm xưa có phần của ta.”

Hắn nói.

“Nếu cần tiết kiệm, tiết kiệm ở công trình ta từng ưu tiên, không phải từ nhà dân đã nhận nước thay nó.”

Tôi nhìn hắn.

Đây không phải chuộc lỗi.

Tiền triều đình vẫn là tiền dân.

Nhưng ít nhất nguyên tắc đúng.

Chúng tôi lập tổ kiểm kê hỗn hợp.

Mỗi xóm có hai người dân do chính xóm chọn, một thư lại huyện, một người Công bộ và một người kiểm toán Hộ bộ.

Không để huyện tự chấm thiệt hại rồi tự duyệt.

Không để dân tự khai mà không kiểm.

Không giả vờ một bên hoàn toàn đáng tin hơn bên kia.

Ngày đầu, đã có gian lận.

Một hộ kê ba con trâu chết nhưng chỉ từng có hai.

Một thư lại tự ý hạ diện tích ruộng của bà góa vì bà không có giấy mới.

Một trưởng xóm ưu tiên họ hàng.

Một quan Công bộ định loại các vật dụng nghề thủ công khỏi danh sách vì “không phải tài sản thiết yếu”.

Tôi gạch.

“Khung cửi của người dệt là công cụ sinh kế.”

“Thuyền của người đánh cá cũng vậy.”

“Lò gốm, cối xay, dụng cụ mộc — tất cả tính.”

Trịnh Phác nói:

“Càng chi tiết càng chậm.”

“Vậy tách tiền cứu trợ khẩn cấp ra trả trước.”

“Còn bồi thường chi tiết làm sau.”

Không bắt người mất nhà chờ hai tháng chỉ vì sổ chưa đẹp.

Hai tuần sau, tiền cứu trợ đầu tiên xuống.

Không đủ xây lại.

Đủ mua gạo, thuốc, quần áo và vật liệu dựng nhà tạm.

Nhưng một cuộc tranh cãi lớn hơn nổ ra khi triều đình công bố bốn làng Hạ Tân sẽ không được tái lập nguyên trạng.

Người dân kéo tới trạm huyện.

“Các người cho ngập rồi giờ cướp luôn đất?”

“Đây là đất tổ tiên.”

“Chúng tôi không đi.”

Tôi đứng trước họ.

Không dùng lính.

Không đóng cổng.

“Nếu mọi người quay lại, vùng này vẫn là vùng phân lũ.”

“Năm nay đã mở, năm sau có thể lại mở.”

Một người hét:

“Vậy đừng mở!”

“Nếu không mở, một ngày đê có thể tự vỡ.”

“Cô lại dọa.”

“Không.”

Tôi đặt bản đồ trước mặt họ.

“Tôi cho mọi người xem cách chúng tôi tính.”

Đó là buổi họp dài nhất tôi từng tham gia.

Người dân không quan tâm thuật ngữ.

Họ hỏi rất thực tế:

Đất mới cách chợ bao xa?

Có nước tưới không?

Nghĩa địa tổ tiên thì sao?

Ai trả chi phí chuyển mộ?

Trường mới ở đâu?

Ruộng mới chất đất khác, năng suất ai bảo đảm?

Nếu chuyển lên đồi, người đánh cá sống bằng gì?

Tôi không có hết câu trả lời.

Và lần đầu tôi hiểu “tái định cư” trên bản đồ chỉ là một mũi tên.

Trong đời người, nó là đổi nghề, đổi hàng xóm, đổi đường đi tới mộ cha mẹ, đổi ký ức của trẻ con.

Cuối cùng chúng tôi không cưỡng chế cả bốn làng cùng một mô hình.

Ba lựa chọn được đưa ra.

Nhận đất và nhà tại cụm cao mới.

Nhận tiền cùng đất canh tác ở huyện lân cận.

Hoặc giữ quyền sử dụng phần đất cao trong làng cũ nếu nằm ngoài ranh phân lũ, với điều kiện khu thấp chuyển thành đất không cư trú.

Không phải ai cũng hài lòng.

Một số vẫn nói triều đình ép.

Họ không sai hoàn toàn.

Khi một hệ thống kỹ thuật buộc một vùng phải thay đổi, “lựa chọn” luôn bị giới hạn bởi những thứ đã xảy ra.

Vì vậy chúng tôi ghi rõ điều đó trong biên bản:

Việc tái định cư phát sinh từ thay đổi quy hoạch công và quyết định phân lũ; không được mô tả là di chuyển tự nguyện thuần túy.

Một quan hỏi:

“Viết câu đó làm gì? Sau này người ta sẽ dùng để kiện triều đình.”

Tôi đáp:

“Nếu sự thật đủ để kiện thì xóa câu không làm sự thật biến mất.”

Cuối mùa thu, những nhà đầu tiên ở cụm cao được dựng.

Không đẹp.

Nhưng nền cao.

Giếng có.

Trường tạm có.

Đường ra chợ còn xấu.

Người dân vẫn than.

Tôi thấy đó là bình thường.

Một chính sách tốt không cần người bị ảnh hưởng phải biết ơn để chứng minh nó đúng.

Một tối, tôi ngồi trên bờ đất nhìn các mái nhà mới.

Lục Trường Uyên tới.

Hắn sắp trở lại kinh.

“Nàng ở lại?”

“Ít nhất hết mùa khô.”

“Công bộ muốn bổ nhiệm nàng làm cố vấn Nam Mộc.”

“Họ chịu nghe phụ nữ rồi?”

“Sau khi nàng buộc họ mở nửa kho thuế, có vẻ.”

Tôi cười.

Hắn hỏi:

“Nàng có định về vương phủ không?”

Tôi nhìn hắn.

“Ngài quên đã hưu tôi?”

“Không.”

“Vậy câu hỏi?”

“Không phải về làm vương phi.”

Hắn dừng.

“Về kinh.”

“Sau Nam Mộc tôi sẽ về khi công việc cần.”

“Không phải vì ta.”

“Không.”

Hắn gật.

Có vẻ đau.

Nhưng không tranh.

Tôi chợt nhận ra cuộc hôn nhân đã kết thúc thật sự khi chúng tôi có thể nói một câu không có lợi cho người kia mà không ai cần thắng.

Trước khi đi, hắn để lại một phong thư.

Không phải tái hôn.

Là bản sao toàn bộ biên bản năm xưa về việc thu hẹp vùng phân lũ, kèm một dòng viết tay:

“Nếu sau này có điều tra, dùng cả phần của ta.”

Tôi cất vào hồ sơ công.

Không cất trong hộp riêng.

Vì sai lầm chính sách không phải bí mật tình cảm giữa hai người từng là vợ chồng.