Chương 4: Sau khi nước rút, ai trả nhà
Ba ngày sau khi mở đê, nước rút khỏi con đường chính của Hạ Tân. Nhưng nó không rút khỏi đời người nhanh như thế. Trong nhiều căn nhà, bùn ngập tới đầu gối. Giếng nhiễm bẩn, thóc ngâm nước bốc mùi chua, tường đất sụp từng mảng, xác trâu bò mắc lại ở các bụi tre. Những người sống sót bắt đầu hỏi câu mà chính quyền thường không thích nghe nhất khi hết khẩn cấp: “Bây giờ thì sao?”
Công văn đầu tiên của Hộ bộ đề nghị hỗ trợ mỗi hộ một khoản cố định, tính theo loại nhà và diện tích ruộng.
Trịnh Phác đọc xong thì thở ra. “Ít nhất tiền xuống nhanh.”
“Nhà ba gian của người này với nhà ba gian của người kia giống nhau sao?” tôi hỏi.
“Theo biểu thì giống.”
“Một hộ có ba đứa con nhỏ với một hộ chỉ có hai vợ chồng già?”
“Biểu không tính chuyện đó.”
“Còn những người mất hẳn đất, vì khu ấy về sau vẫn phải làm bãi phân lũ?”
Ông im lặng. Đó là chỗ nguy hiểm nhất. Nếu chỉ đắp lại đê rồi cho dân trở về đúng nơi đã được xác định là vùng phải nhận nước, chúng tôi chẳng khác gì đang chuẩn bị cho lần sơ tán tiếp theo. Còn nếu bắt họ chuyển đi mà chỉ trả theo giá căn nhà cũ, họ sẽ không mua nổi đất ở vùng cao.
Tôi đề nghị chia bồi thường thành bốn phần. Phần thứ nhất là thiệt hại khẩn cấp: nhà cửa, lương thực, vật nuôi, dụng cụ. Phần thứ hai là chi phí tạm cư trong sáu tháng. Phần thứ ba là đổi đất ngang giá trị sinh kế cho những hộ nằm trong vùng phân lũ lâu dài. Phần thứ tư là tiền phục hồi hạ tầng chung: giếng, trường, đường, đình, và cả nghĩa địa nếu phải di dời.
Người của Hộ bộ phản đối ngay. “Chi phí gấp mấy lần biểu cũ.”
“Biểu cũ được viết cho thiên tai tự nhiên,” tôi đáp. “Đây là vùng mà triều đình chủ động cho nước vào.”
“Mưa là thiên tai.”
“Còn quyết định mở đê là của chúng ta.”
“Nếu không mở thì thiệt hại còn lớn hơn.”
“Đúng vậy,” tôi nói. “Nhưng cần thiết không làm trách nhiệm biến mất.”
Lục Trường Uyên ngồi cuối bàn, lặng lẽ nghe từ đầu đến giờ. Lúc này hắn mới hỏi: “Nếu triều đình trả đủ như nàng đề nghị, tiền lấy ở đâu?”
“Một phần từ ngân khố phòng tai.”
“Không đủ.”
“Một phần từ khoản mở rộng thương cảng Vĩnh Khê chưa giải ngân.”
Hộ bộ thượng thư đỏ mặt đập bàn. “Dự án ấy tạo nguồn thuế cho cả vùng!”
“Chính dự án ấy là lý do quy hoạch phân lũ bị thu hẹp.”
“Không thể lấy tiền phát triển để đền cho một sự cố.”
“Vậy ngài muốn hưởng lợi ích của dự án mà không tính phần chi phí nó đẩy sang nơi khác?”
Cả phòng im lặng. Cuối cùng Lục Trường Uyên lên tiếng: “Tạm dừng phần mở rộng năm nay. Chuyển một nửa số tiền sang tái định cư Nam Mộc.”
“Vương gia…”
“Ấn phê sửa quy hoạch năm xưa có phần của ta,” hắn nói, giọng không cao nhưng không ai cắt ngang được. “Nếu cần tiết kiệm, hãy tiết kiệm ở công trình ta từng ưu tiên, không phải ở nhà của những người đã nhận nước thay cho nó.”
Tôi nhìn hắn. Đây không phải chuộc lỗi, vì tiền của triều đình suy cho cùng vẫn là tiền của dân. Nhưng ít ra nguyên tắc đã đúng.
Chúng tôi lập các tổ kiểm kê hỗn hợp. Mỗi xóm có hai người dân do chính xóm bầu ra, một thư lại huyện, một người của Công bộ và một người kiểm toán Hộ bộ. Không để huyện tự chấm thiệt hại rồi tự duyệt, không để dân tự khai mà không ai kiểm, cũng không giả vờ rằng bên nào đáng tin hơn hẳn bên nào.
Ngay ngày đầu đã có gian lận. Một hộ kê ba con trâu chết trong khi xưa nay chỉ nuôi hai. Một thư lại tự ý hạ diện tích ruộng của bà góa vì bà không có giấy tờ mới. Một trưởng xóm ưu tiên họ hàng mình. Một quan Công bộ định gạch các dụng cụ nghề thủ công khỏi danh sách, bảo đó “không phải tài sản thiết yếu”.
Tôi cầm bút gạch lại dòng ấy. “Khung cửi của người thợ dệt là công cụ sinh kế. Thuyền của người đánh cá cũng vậy. Lò gốm, cối xay, đồ nghề thợ mộc, tất cả đều phải tính.”
Trịnh Phác nhăn mặt. “Càng chi tiết thì càng chậm.”
“Vậy tách tiền cứu trợ khẩn cấp ra trả trước, phần bồi thường chi tiết làm sau. Không thể bắt người mất nhà chờ hai tháng chỉ vì sổ sách chưa đẹp.”
Hai tuần sau, đợt tiền cứu trợ đầu tiên xuống. Không đủ để xây lại nhà, nhưng đủ mua gạo, thuốc men, quần áo và vật liệu dựng lán tạm.
Rồi một cuộc tranh cãi lớn hơn bùng lên khi triều đình công bố bốn làng Hạ Tân sẽ không được tái lập nguyên trạng. Người dân kéo nhau tới trạm huyện, đứng chật cả con đường đất.
“Các người cho ngập rồi giờ cướp luôn đất của chúng tôi?”
“Đây là đất tổ tiên để lại!”
“Chúng tôi không đi!”
Tôi bước ra đứng trước họ. Không gọi lính, không đóng cổng. “Nếu mọi người quay về, vùng này vẫn là vùng phân lũ. Năm nay đã mở, năm sau có thể lại phải mở.”
Một người hét lên: “Vậy thì đừng mở!”
“Nếu không mở, sẽ có ngày đê tự vỡ.”
“Cô lại dọa chúng tôi.”
“Không.” Tôi trải tấm bản đồ ra trên mặt bàn kê giữa sân. “Tôi cho mọi người xem chúng tôi đã tính thế nào.”
Đó là buổi họp dài nhất tôi từng dự. Người dân không quan tâm thuật ngữ, họ hỏi những câu rất thực: đất mới cách chợ bao xa, có nước tưới không, mồ mả tổ tiên tính sao, ai trả tiền cải táng, trường học mới đặt ở đâu, ruộng mới đất khác thì năng suất ai bảo đảm, nếu chuyển lên đồi thì người đánh cá sống bằng gì.
Tôi không có hết câu trả lời. Và lần đầu tiên tôi hiểu, “tái định cư” trên bản đồ chỉ là một mũi tên, nhưng trong đời người, nó là đổi nghề, đổi hàng xóm, đổi con đường đi thăm mộ cha mẹ, đổi cả ký ức tuổi thơ của lũ trẻ.
Cuối cùng chúng tôi không ép cả bốn làng theo một khuôn. Có ba lựa chọn: nhận đất và nhà ở cụm dân cư mới trên cao; nhận tiền cùng đất canh tác ở huyện lân cận; hoặc giữ quyền sử dụng phần đất cao trong làng cũ nếu nằm ngoài ranh phân lũ, với điều kiện khu thấp chuyển thành đất không cư trú.
Không phải ai cũng hài lòng. Vẫn có người bảo triều đình ép dân, và họ không sai hoàn toàn. Khi một hệ thống kỹ thuật buộc cả một vùng phải thay đổi, “lựa chọn” bao giờ cũng bị giới hạn bởi những gì đã xảy ra. Vì vậy chúng tôi ghi rõ trong biên bản: “Việc tái định cư phát sinh từ thay đổi quy hoạch công và quyết định phân lũ; không được mô tả là di chuyển tự nguyện thuần túy.”
Một viên quan đọc tới đó thì cau mày. “Viết câu này làm gì? Sau này người ta sẽ dựa vào đó để kiện triều đình.”
“Nếu sự thật đủ để kiện,” tôi đáp, “thì xóa câu chữ cũng không làm sự thật biến mất.”
Cuối mùa thu, những căn nhà đầu tiên ở cụm dân cư trên cao được dựng xong. Không đẹp, nhưng nền cao, có giếng, có trường tạm. Đường ra chợ vẫn còn lầy lội, và người dân vẫn than phiền đủ điều. Tôi thấy thế là bình thường. Một chính sách tốt không cần người chịu ảnh hưởng phải biết ơn thì mới chứng minh được là nó đúng.
Một buổi tối, tôi ngồi trên bờ đất nhìn những mái nhà mới lợp, khói bếp lên mỏng manh trong sương. Lục Trường Uyên đi tới. Hắn sắp trở về kinh.
“Nàng ở lại?”
“Ít nhất đến hết mùa khô.”
“Công bộ muốn bổ nhiệm nàng làm cố vấn Nam Mộc.”
“Họ chịu nghe đàn bà rồi sao?”
“Sau khi nàng ép họ dời nửa kho thuế, có vẻ là vậy.”
Tôi bật cười. Hắn ngập ngừng một lúc mới hỏi: “Nàng có định về vương phủ không?”
Tôi quay sang nhìn hắn. “Ngài quên là đã hưu tôi rồi?”
“Không quên.”
“Vậy câu hỏi đó là sao?”
“Không phải về làm vương phi.” Hắn dừng lại. “Ý ta là về kinh.”
“Xong việc ở Nam Mộc, khi nào công việc cần, tôi sẽ về.”
“Không phải vì ta.”
“Không.”
Hắn gật đầu. Có vẻ đau, nhưng không tranh cãi. Tôi chợt nhận ra cuộc hôn nhân của chúng tôi chỉ thật sự kết thúc vào lúc này, khi cả hai có thể nói ra một câu chẳng có lợi gì cho người kia mà không ai cần phải thắng.
Trước khi đi, hắn để lại một phong thư. Không phải lời đề nghị tái hôn, mà là bản sao toàn bộ biên bản năm xưa về việc thu hẹp vùng phân lũ, kèm một dòng chữ viết tay: “Nếu sau này có điều tra, hãy dùng cả phần của ta.”
Tôi cất nó vào hồ sơ công, không cất trong hộp riêng. Vì một sai lầm chính sách không phải là bí mật tình cảm giữa hai người từng là vợ chồng.