Chương 6: Con đê không thể chỉ cao hơn
Một năm sau trận lũ Nam Mộc, Công bộ đưa ra phương án mới.
Nâng đê thêm năm thước.
Tôi đọc trang đầu rồi hỏi:
“Sau đó?”
Quan thiết kế nói:
“Sau đó hệ thống chịu được trận lũ lớn hơn.”
“Nước đi đâu?”
Ông chỉ dòng sông.
“Xuống hạ lưu.”
“Nhanh hơn?”
Ông dừng.
“Có thể.”
Tôi gấp hồ sơ.
“Vậy chúng ta đang giải quyết Nam Mộc bằng cách gửi vấn đề cho huyện kế tiếp.”
Đây là cám dỗ lớn nhất sau một thảm họa.
Xây thứ gì đó thật lớn.
Thật cao.
Thật dễ nhìn thấy.
Để mọi người cảm giác lần sau sẽ không xảy ra.
Nhưng sông không quan tâm cảm giác của chính quyền.
Nếu mỗi huyện tự nâng đê, dòng nước bị nhốt ngày càng chặt, đỉnh lũ xuống hạ lưu nhanh hơn và cao hơn.
Chúng tôi phải làm điều ít hùng vĩ hơn:
Cho sông thêm chỗ.
Nhóm lưu vực đề nghị phục hồi ba vùng tràn.
Mở rộng bãi sông.
Không cho xây nhà mới trong vùng nguy cơ cao.
Trồng lại rừng ở các nhánh thượng nguồn quan trọng.
Gia cố đê ở nơi dân cư đông nhưng không nâng đồng loạt.
Đặt trạm đo mưa và mực nước nối thành mạng cảnh báo.
Quan trọng nhất: lập quỹ bồi thường thường trực cho vùng phân lũ, thay vì mỗi lần có nước mới đi xin ngân sách.
Không nhóm lợi ích nào hoàn toàn thích.
Chủ đất ghét hạn chế xây dựng.
Thương nhân ghét trả phí vào quỹ phòng lũ.
Huyện thượng nguồn ghét bị hạn chế khai rừng để bảo vệ hạ lưu.
Hộ bộ ghét một quỹ phải để tiền nằm yên chờ sự cố.
Công bộ ghét việc thành công của dự án không thể chụp thành một con đê dài để khoe.
Tôi thấy đó là dấu hiệu phương án ít nhất đang chia khó chịu tương đối đều.
Triều đình mở phiên tham vấn tại ba châu.
Ở huyện Đồng Phổ, một chủ điền hỏi:
“Đất tôi ở bãi sông đã có sổ. Nay các người nói không được xây kho mới, ai trả phần lợi nhuận mất?”
Tôi đáp:
“Không phải mọi hạn chế quy hoạch đều được trả như thu hồi đất. Nhưng nếu nhà nước thay đổi quyền sử dụng đã được cấp rõ ràng, phải có cơ chế chuyển đổi hoặc hỗ trợ.”
“Nói như sách.”
“Vậy nói ngắn: không thể hôm qua cho phép, hôm nay cấm rồi bảo ông tự chịu.”
Ông gật.
Ở thượng nguồn, một người khai gỗ hỏi:
“Tại sao làng tôi phải giảm khai thác để người dưới kia bớt ngập?”
Câu hỏi hợp lý.
Tôi nói:
“Nếu triều đình yêu cầu các ông giữ rừng vì lợi ích cả lưu vực, phần chi phí không thể chỉ để làng ông chịu.”
Chúng tôi đề nghị chi trả bảo vệ rừng từ quỹ lưu vực.
Không gọi người thượng nguồn hy sinh miễn phí cho người hạ lưu.
Ở Hạ Tân mới, người dân lại có nỗi sợ khác.
“Nếu làm vùng phân lũ chính thức, có phải cứ nước lớn là mở vào đất cũ của chúng tôi?”
“Không.”
Tôi đưa quy tắc kích hoạt.
Chỉ mở khi mực nước tại ba trạm vượt ngưỡng và dự báo trong sáu giờ tiếp tục tăng.
Quyết định phải có hai chữ ký kỹ thuật và một chữ ký hành chính.
Lệnh di dân phát trước.
Quỹ bồi thường tự động kích hoạt theo diện ngập thực tế.
Mọi lần mở phải có báo cáo công khai sau sự kiện.
Một bà cụ hỏi:
“Nếu các cô sai?”
“Có thể sai.”
Bà nhíu mày.
“Vậy quy tắc để làm gì?”
“Để sai không phải vì một người tự tiện, và để sau khi sai có dữ liệu xem sai ở đâu.”
Bà không có vẻ hài lòng.
Nhưng nói:
“Ít nhất cô không bảo chắc chắn không sai.”
Phương án cuối cùng không được gọi là Đại Đê Nam Mộc II.
Nó mang cái tên rất chán:
Quy hoạch An toàn Lưu vực sông Thương.
Tôi thích.
Năm thứ hai, chúng tôi xây mười hai trạm đo mới.
Đào lại hai kênh tiêu bị lấp.
Di chuyển ba kho lớn ra khỏi vùng ngập sâu.
Khôi phục một nghìn mẫu bãi tràn.
Trồng rừng đầu nguồn.
Không có công trình nào đủ hoành tráng để khắc bia tên một người.
Đó cũng là điều tốt.
Lục Trường Uyên lúc này vẫn là Nhiếp chính vương, nhưng ít can thiệp trực tiếp hơn.
Hắn gửi ngân sách qua đúng quy trình.
Không tới cắt băng.
Không để người dựng tượng.
Một lần hắn tới kiểm tra trạm đo mới, dân Hạ Tân nhận ra.
Không ai quỳ.
Huyện lệnh định quát, hắn ngăn.
“Để họ làm việc.”
Một người đàn ông từng mất nhà hỏi hắn:
“Vương gia, năm đó ngài ký bản sửa quy hoạch đúng không?”
“Đúng.”
“Nếu không có lũ, ngài có biết sai không?”
Hắn im.
“Có lẽ không.”
Người đàn ông cười cay.
“Vậy dân chúng tôi phải ngập thì quan mới học?”
Tôi tưởng Lục Trường Uyên sẽ khó chịu.
Hắn đáp:
“Lần đó, đúng.”
“Việc chúng ta đang làm là để lần sau không cần người khác ngập mới học.”
Không phải lời xin lỗi hoàn hảo.
Nhưng không né.
Trên đường về, hắn hỏi tôi:
“Nàng có bao giờ nghĩ nếu còn ở vương phủ, nàng có thể tác động ta sớm hơn?”
Tôi đáp:
“Có.”
“Hối hận đã rời?”
“Không.”
“Vì?”
“Nếu một chính sách tốt phụ thuộc vào việc vợ người cầm quyền thuyết phục được chồng trên bàn ăn, hệ thống đó vẫn có vấn đề.”
Hắn cười.
“Nàng luôn có cách biến chuyện riêng của chúng ta thành bài học thể chế.”
“Ngài luôn có cách biến bài học thể chế thành chuyện riêng.”
Hắn thôi cười.
Chúng tôi đi thêm một đoạn.
“Ta từng hưu nàng vì nghĩ nếu giữ cuộc hôn nhân, nàng sẽ tiếp tục bị dùng như một cánh cửa để các phe tác động ta.”
Tôi nhìn hắn.
Đây là lần đầu hắn giải thích.
“Và vì ngài không chịu nổi việc tôi phản đối ngài công khai.”
Hắn thở ra.
“Cũng có.”
“Ít nhất thành thật.”
“Ta tưởng hưu nàng là trả tự do.”
“Không hỏi người được trả có muốn cách đó không vẫn là quyết định thay.”
“Ta biết.”
Hắn nói.
“Bây giờ biết.”
Tôi không tha thứ trong một câu.
Cũng không cần.
Chúng tôi đã có những việc khác để làm.
Mùa mưa thứ ba sau Nam Mộc, nước lên cao.
Không cao bằng năm thảm họa.
Nhưng đủ kích hoạt cảnh báo cấp hai.
Trạm thượng nguồn gửi số liệu sớm tám giờ.
Các làng nhận tin.
Gia súc được đưa lên trước.
Kho thấp đóng cửa.
Không cần mở vùng phân lũ.
Nước đi qua.
Không ai gọi đó là chiến thắng.
Chỉ là một mùa mưa bình thường.
Đó mới là mục tiêu.
Hệ thống an toàn tốt nhất thường không tạo ra câu chuyện hay, bởi điều đáng kể nhất là thảm họa đã không xảy ra.