Chương 6: Con đê không thể chỉ cao hơn
Một năm sau trận lũ Nam Mộc, Công bộ trình lên phương án mới: nâng đê thêm năm thước.
Tôi đọc hết trang đầu rồi ngẩng lên. “Sau đó thì sao?”
Viên quan thiết kế đáp rất tự tin: “Sau đó hệ thống sẽ chịu được những trận lũ lớn hơn.”
“Nước đi đâu?”
Ông chỉ tay theo dòng sông vẽ trên bản đồ. “Xuống hạ lưu.”
“Nhanh hơn trước?”
Ông khựng lại. “Có thể.”
Tôi gấp hồ sơ. “Vậy là chúng ta đang giải quyết chuyện Nam Mộc bằng cách gửi vấn đề cho huyện kế tiếp.”
Đây là cám dỗ lớn nhất sau mỗi thảm họa: xây một thứ thật lớn, thật cao, thật dễ nhìn thấy, để ai nấy đều yên tâm rằng lần sau sẽ không xảy ra nữa. Nhưng dòng sông không quan tâm đến cảm giác yên tâm của triều đình. Nếu huyện nào cũng tự nâng đê của mình, nước bị nhốt mỗi lúc một chặt, đỉnh lũ dồn xuống hạ lưu sẽ càng nhanh và càng cao. Chúng tôi phải làm một việc kém hùng vĩ hơn nhiều: cho sông thêm chỗ.
Nhóm lưu vực đề nghị phục hồi ba vùng tràn, mở rộng bãi sông, cấm xây nhà mới trong vùng nguy cơ cao, trồng lại rừng ở những nhánh thượng nguồn quan trọng, chỉ gia cố đê ở nơi dân cư đông đúc chứ không nâng đồng loạt, và đặt các trạm đo mưa, đo mực nước nối với nhau thành một mạng cảnh báo. Quan trọng nhất là lập một quỹ bồi thường thường trực cho vùng phân lũ, thay vì mỗi lần nước về lại phải chạy đi xin ngân sách.
Không nhóm lợi ích nào hoàn toàn vừa ý. Chủ đất ghét bị hạn chế xây dựng. Thương nhân ghét phải đóng phí vào quỹ phòng lũ. Các huyện thượng nguồn ghét bị cấm khai rừng để bảo vệ người dưới xuôi. Hộ bộ ghét một quỹ để tiền nằm im chờ sự cố. Công bộ thì ghét việc thành tích của dự án không thể vẽ thành một con đê dài để mang ra khoe. Tôi lại thấy đó là dấu hiệu tốt: ít nhất sự khó chịu đang được chia khá đều.
Triều đình mở các phiên tham vấn ở ba châu. Tại huyện Đồng Phổ, một chủ điền béo tốt đứng lên hỏi: “Đất của tôi ở bãi sông đã có sổ đàng hoàng. Nay các người bảo không được xây kho mới, phần lợi nhuận mất đi ai trả?”
Tôi đáp: “Không phải hạn chế quy hoạch nào cũng được bồi thường như thu hồi đất. Nhưng nếu nhà nước thay đổi một quyền sử dụng đã cấp rõ ràng, thì phải có cơ chế chuyển đổi hoặc hỗ trợ.”
“Nói như đọc sách.”
“Vậy tôi nói ngắn: không thể hôm qua cho phép, hôm nay cấm, rồi bảo ông tự chịu.”
Ông ta ngẫm một lúc rồi gật đầu.
Ở thượng nguồn, một người làm nghề khai gỗ hỏi tôi: “Tại sao làng tôi phải bớt khai thác để người dưới kia đỡ ngập?”
Câu hỏi hợp lý. Tôi nói: “Nếu triều đình yêu cầu các ông giữ rừng vì lợi ích của cả lưu vực, thì phần chi phí ấy không thể để mình làng ông gánh.” Chúng tôi đề xuất trích tiền từ quỹ lưu vực để chi trả cho việc bảo vệ rừng, không bắt người thượng nguồn hy sinh không công cho người hạ lưu.
Ở Hạ Tân mới, người dân lại mang một nỗi sợ khác. “Nếu biến nơi đó thành vùng phân lũ chính thức, có phải cứ nước lớn là các người lại mở vào đất cũ của chúng tôi?”
“Không.” Tôi đưa họ xem quy tắc kích hoạt. Chỉ được mở khi mực nước ở cả ba trạm vượt ngưỡng và dự báo trong sáu giờ tới vẫn tiếp tục tăng. Quyết định phải có hai chữ ký kỹ thuật và một chữ ký hành chính. Lệnh di dân phải phát trước. Quỹ bồi thường tự động kích hoạt theo diện tích ngập thực tế, và mỗi lần mở đều phải có báo cáo công khai sau đó.
Một bà cụ nheo mắt nhìn tờ giấy. “Nếu các cô sai thì sao?”
“Có thể sai.”
Bà nhíu mày. “Vậy đặt quy tắc làm gì?”
“Để nếu có sai thì không phải vì một người tự tiện, và để sau khi sai còn có số liệu mà xem sai ở đâu.”
Bà có vẻ chưa hài lòng, nhưng rồi vẫn nói: “Ít ra cô không bảo là chắc chắn không sai.”
Phương án cuối cùng không mang cái tên Đại Đê Nam Mộc II, mà là một cái tên rất buồn tẻ: Quy hoạch An toàn Lưu vực sông Thương. Tôi lại thích cái tên ấy.
Năm thứ hai, chúng tôi xây mười hai trạm đo mới, nạo vét lại hai con kênh tiêu bị lấp, dời ba kho lớn ra khỏi vùng ngập sâu, khôi phục một nghìn mẫu bãi tràn và trồng rừng đầu nguồn. Không công trình nào đủ hoành tráng để khắc bia ghi tên một người. Đó cũng là điều tốt.
Lục Trường Uyên lúc này vẫn là Nhiếp chính vương, nhưng đã ít can thiệp trực tiếp hơn. Hắn chuyển ngân sách đúng quy trình, không tới cắt băng, không cho ai dựng bia tụng công. Một lần hắn xuống kiểm tra trạm đo mới, dân Hạ Tân nhận ra hắn nhưng không ai quỳ. Huyện lệnh định quát, hắn giơ tay ngăn lại: “Để họ làm việc.”
Một người đàn ông từng mất nhà bước tới hỏi: “Vương gia, năm đó ngài phê bản sửa quy hoạch, đúng không?”
“Đúng.”
“Nếu không có trận lũ ấy, ngài có biết mình sai không?”
Hắn im lặng giây lát. “Có lẽ không.”
Người đàn ông cười chua chát. “Vậy là dân chúng tôi phải ngập thì quan mới học được?”
Tôi tưởng Lục Trường Uyên sẽ phật ý, nhưng hắn chỉ đáp: “Lần đó, đúng là vậy. Việc chúng ta đang làm bây giờ là để lần sau không ai phải ngập thì người khác mới học.” Không phải một lời xin lỗi hoàn hảo, nhưng hắn không né tránh.
Trên đường về, ngựa đi chậm dọc bờ đê, hắn hỏi tôi: “Nàng có bao giờ nghĩ, nếu còn ở vương phủ, nàng đã có thể tác động đến ta sớm hơn?”
“Có.”
“Hối hận vì đã rời đi?”
“Không.”
“Vì sao?”
“Nếu một chính sách tốt phải trông vào chuyện vợ của người cầm quyền thuyết phục được chồng bên mâm cơm, thì hệ thống đó vẫn có vấn đề.”
Hắn bật cười. “Nàng lúc nào cũng có cách biến chuyện riêng của chúng ta thành bài học về thể chế.”
“Còn ngài lúc nào cũng có cách biến bài học thể chế thành chuyện riêng.”
Hắn thôi cười. Chúng tôi đi thêm một quãng trong im lặng, chỉ nghe tiếng vó ngựa lộp cộp trên mặt đê. Rồi hắn nói: “Ta từng hưu nàng vì nghĩ, nếu giữ cuộc hôn nhân, nàng sẽ mãi bị các phe dùng làm cánh cửa để tác động đến ta.”
Tôi nhìn sang. Đây là lần đầu tiên hắn chịu giải thích. “Và vì ngài không chịu nổi việc tôi phản đối ngài công khai.”
Hắn thở ra một hơi dài. “Cũng có.”
“Ít ra ngài thành thật.”
“Ta tưởng hưu nàng là trả tự do cho nàng.”
“Không hỏi người được trả tự do có muốn theo cách ấy hay không, thì vẫn là quyết định thay người ta.”
“Ta biết,” hắn nói. “Bây giờ thì ta biết.”
Tôi không tha thứ chỉ vì một câu. Cũng không cần. Chúng tôi còn những việc khác phải làm.
Mùa mưa thứ ba sau Nam Mộc, nước lại lên cao. Không bằng năm thảm họa, nhưng đủ để kích hoạt cảnh báo cấp hai. Trạm thượng nguồn gửi số liệu xuống sớm tám giờ. Các làng nhận tin, gia súc được lùa lên trước, kho thấp đóng cửa. Lần này không cần mở vùng phân lũ. Nước đi qua, rồi rút.
Không ai gọi đó là chiến thắng, chỉ là một mùa mưa bình thường. Mà đó mới chính là mục tiêu. Hệ thống an toàn tốt nhất thường không tạo nên câu chuyện hay, bởi điều đáng kể nhất về nó là thảm họa đã không xảy ra.