Chương 8: Chiến Dịch Chống Buôn Người
Mạng lưới An Toàn bắt đầu không phải bằng dự án tài trợ lớn, mà bằng một cuộc họp trong nhà văn hóa bản. Mai trải lên bàn ba tờ giấy: một tờ ghi các chiêu lừa phổ biến, một tờ ghi số điện thoại cần gọi, một tờ là bản đồ những điểm xe khách hay đón người đi biên giới. Người đến họp phần lớn là phụ nữ: mẹ, chị, cô giáo, cán bộ hội phụ nữ, vài người từng bị lừa hụt.
Ban đầu, không khí rất ngại. Nói về buôn người ở bản mình chẳng khác nào thừa nhận bản mình có vết thương. Một bác trưởng họ bảo: "Chuyện xấu thì để công an làm, nói nhiều trẻ con lại biết đường hư." Mai đứng dậy, giọng bình tĩnh: "Trẻ con không hư vì biết nguy hiểm. Trẻ con gặp nguy hiểm khi người lớn bắt các em không được biết."
Câu ấy làm căn phòng im lại. Mai không dùng slide phức tạp. Cô diễn lại một tình huống: một người phụ nữ ăn mặc đẹp rủ bé gái xuống thành phố bán hàng ba ngày, đưa tiền trước, để số điện thoại giả. Cô hỏi cả phòng: dấu hiệu nguy hiểm nằm ở đâu? Lúc đầu chỉ vài người trả lời. Sau đó, các bà mẹ bắt đầu nói: không có giấy giới thiệu, không cho gọi video với chủ việc, hứa tiền quá cao, giục đi ngay trong ngày.
Mạng lưới được chia thành từng cụm. Mỗi cụm có ba người giữ số điện thoại khẩn cấp, một người biết đọc giấy tờ, một người nói tốt tiếng Kinh, một người quen đường ra bến xe. Nếu có trẻ chuẩn bị đi làm xa, gia đình phải báo cụm kiểm tra: địa chỉ nơi đến, tên chủ, hợp đồng, số xe, ảnh người đưa đi. Không ai được mắng gia đình nghèo muốn kiếm tiền. Mục tiêu là kiểm chứng, không làm nhục.
Mai cùng biên phòng tổ chức các buổi nói chuyện ở chợ phiên. Cô không đứng trên sân khấu đọc luật khô khan. Cô đưa ra những câu hỏi rất đời: Nếu số điện thoại người tuyển dụng tắt máy thì gọi ai? Nếu con gái gửi tin nhắn "con ổn" nhưng không nghe máy thì có chắc là ổn không? Nếu hàng xóm sợ mất mặt không báo, hậu quả là gì?
Có người phản đối. Một nhóm môi giới lao động chửi Mai phá miếng ăn của họ. Một người đàn ông từng rủ mấy cô gái đi làm dưới xuôi đứng giữa chợ nói cô bịa chuyện để nổi tiếng. Mai không cãi tay đôi. Cô mời anh ta đưa giấy phép, hợp đồng mẫu và địa chỉ nơi làm để mạng lưới xác minh miễn phí. Anh ta bỏ đi trước mặt cả chợ.
Vụ ngăn chặn đầu tiên đến sau ba tuần. Một bé gái mười bốn tuổi ở bản Tả Van được rủ đi "phục vụ nhà hàng" ở Quảng Tây, tiền lương mười lăm triệu một tháng. Gia đình đã chuẩn bị cho em đi vì nhà nợ tiền phân bón. Tình nguyện viên gọi Mai lúc mười giờ đêm. Mai cùng cán bộ xã đến ngay, kiểm tra số điện thoại người tuyển dụng và phát hiện ảnh căn cước gửi qua Zalo là giả.
Sáng hôm sau, người đến đón bị giữ lại ở bến xe. Trong điện thoại của hắn có danh sách sáu bé gái khác, kèm ghi chú tuổi, bản, hoàn cảnh gia đình. Khi cán bộ đọc danh sách ấy, mẹ của bé gái Tả Van ngồi bệt xuống nền, hai tay ôm mặt. Bà không khóc thành tiếng. Có lẽ vì chỉ cách một đêm nữa, con bà đã biến mất.
Tin vụ đó lan nhanh hơn mọi buổi tuyên truyền. Người dân bắt đầu lưu số của mạng lưới. Các cô giáo dán bảng cảnh báo trong lớp. Mấy bác xe ôm ở bến chợ tự nguyện báo nếu thấy trẻ đi cùng người lạ. Một chủ quán phở cho Mai mượn góc tường treo poster vì "con gái tôi cũng mười ba tuổi".
Ba năm, Mạng lưới An Toàn ngăn chặn hai mươi ba vụ, hỗ trợ cứu bốn mươi phụ nữ và trẻ em, nhưng con số không làm Mai ngủ ngon hơn. Mỗi vụ thành công đều nhắc cô có bao nhiêu vụ khác không kịp gọi. Vì vậy cô tiếp tục đi bản, tiếp tục gõ cửa, tiếp tục nhắc đi nhắc lại một câu đến khản giọng: nghèo không có nghĩa là phải giao con mình cho lời hứa không giấy tờ.
Để mạng lưới hoạt động, Mai phải học cách nói chuyện với cả những người không thích mình. Có trưởng bản sợ cô làm bản mang tiếng. Có gia đình sợ bị điều tra chuyện cho con nghỉ học. Có người bảo cô nhận tiền dự án nên phóng đại nguy cơ. Mai không nổi nóng. Cô mang đến từng bản những vụ việc đã ẩn tên, chỉ giữ lại cách lừa, thời gian mất tích, hậu quả pháp lý. Khi nỗi đau được trình bày như bài học chứ không phải lời buộc tội, người ta bắt đầu nghe.
Mạng lưới cũng lập quỹ xe khẩn cấp. Nhiều vụ không được chặn vì gia đình không có tiền xuống huyện trình báo ngay. Mỗi hội viên góp một ít, người bán rau góp năm nghìn, tài xế góp chuyến xe, quán phở góp bữa ăn cho người đi tìm. Số tiền nhỏ nhưng ý nghĩa lớn: cả bản cùng nói rằng một đứa trẻ mất tích không phải việc riêng của một nhà.
Sau năm đầu tiên, Mai tổ chức buổi tổng kết dưới mái nhà văn hóa cũ. Không có hoa nhiều, chỉ có danh sách những vụ đã chặn và những lỗ hổng còn tồn tại. Cô đọc tên các tình nguyện viên, không đọc tên nạn nhân. Mọi người vỗ tay cho những người đã gọi điện đúng lúc, giữ xe đúng lúc, hỏi thêm một câu đúng lúc. Mai muốn họ hiểu: cứu người không phải lúc nào cũng là cảnh lao vào phá cửa. Nhiều khi nó bắt đầu bằng một cuộc gọi không im lặng.